Van Doorn (1971, Schijndel) en Nabuurs (Boxmeer, 1972) tonen een indrukwekkende vracht aan papieren in het atelier, van boeken, mappen met oude documenten en de vele 'aan-teken-boeken' van Van Doorn. Aan de muur hangt een grote kaart van Europa waarop met pijlen, tekeningetjes, symbolen en kleine teksten de tocht van opa tijdens de Tweede Wereldoorlog is geschetst. Gaandeweg het gesprek wordt de kleinzoon steeds spraakzamer, stelliger en emotioneler. Nabuurs houdt meer de rode draad in de gaten, levert feiten aan en is wat beschouwender.


"Geruchten waren het. In en buiten de familie: er zou iets met opa zijn. Maar niemand wist precies wat er speelde, ook mijn familie niet", vertelt Van Doorn. "Maar er waren ook allerlei opmerkingen, kleine dingen eigenlijk die ik destijds niet begreep, maar waar wel iets achter zat - dat voelde ik wel. Zoals tijdens het dammen. Kon opa plots zeggen: 'Onder de sneeuw is het lekker...' Geen idee waar hij het over had. Nu weet ik het wel. Aan het Oostfront had niet iedereen een tentje en dus sliepen er een aantal onder de sneeuw; dat isoleerde lekker."


Van Doorn las in 2007 een brief; van zijn opa aan diens advocaat. "Daar had hij met potlood bijgeschreven 'Maar nu moet het maar'. Ik begreep toen dat er iets belangrijks mee werd bedoeld. En vanaf dat moment zijn we gaan zoeken, te beginnen in het Nationaal Archief." Daar kreeg het duo drie ordners vol materiaal voorgelegd. "Dat was verbijsterend: zó veel materiaal, allemaal over opa...!"


Opa werkte bij kousenfabriek Jansen de Wit in Schijndel, maar werd op 1 juli 1943 verplicht om in Duitsland te gaan werken. Samen met zeven collega's. In de buurt van Kassel moest hij met dynamiet aan de gang. Van Doorn: "Kopersulfaat scheppen, dat was het eigenlijk. Tot het letterlijk uit zijn oren en zijn neus kwam. Hij heeft toen vier keer de machine waaraan hij werkte gesaboteerd."


"Opa werd naar Frankrijk gestuurd, maar daar doet hij zijn best niet en worden de tanden uit zijn mond geslagen. In 1944 werd hij naar het Oostfront gestuurd. Hij was er twee weken grenadier, maar schoot vervolgens zichzelf in de arm. Doelbewust. Hij ziet de plaatselijke bevolking in prikkeldraad worden gewikkeld... Dan is het hem even allemaal teveel."


Nabuurs: "Hij gaat naar Nürnberg en kan kiezen: óf executie óf ingelijfd worden in een strafbataljon. Hij kiest voor het laatste, vlucht, maar wordt gepakt door de Britten. Wordt weggestopt in een transitiekamp in Napels, Italië en belandt uiteindelijk in Eijsden, Limburg."


Van Doorn vervolgt: "Daar volgden ondervragingen. Zelfs met een strop om zijn nek, zó hoog opgetrokken dat hij net op zijn tenen kan staan. Daar werden gevangenen ook gedwongen om 'grammafoonplaatjes te draaien'. Zo heette dat: moesten ze een vinger in hun oor stoppen en met de andere hand rondjes draaien op de grond. Tot je letterlijk doodziek neerviel."


Uiteindelijk komt opa via Den Helder terecht in Vught en verrichtte dwangarbeid in Valkensburg. Daar komt hij vrij, op 20 juni 1947.


"Ja", zegt Van Doorn, "Hij mocht terugkomen bij zijn oude werkgever in Schijndel. Alleen moest hij een overeenkomst tekenen met allerlei absurde afspraken. Zo zou hij nooit promotie kunnen maken; hij bleef fabrieksarbeider."


Opa overleed in 1992.


De installatie die Nabuurs en Van Doorn hebben gemaakt is een filmische neerslag van de reis die zij hebben gemaakt langs de plekken waar opa tijdens die tubulente periode verbleef. Op elk van de zeventien plekken filmt Nabuurs Van Doorn, terwijl die een handeling verricht die direct of indirect verwijst naar wat de man zeventig jaar geleden deed of heeft moeten doorstaan. Het 'grammafoonplaatje draaien' bijvoorbeeld: Van Doorn doet het op een grasveld vlak bij de plek in Eijsden waar ook zijn opa het moest doen.


Daarnaast hoor je in de compleet zwart geschilderde ruimtes een tekst waarin van Doorn op een associatieve manier het gehele proces en zijn gevoelens daarbij beschrijft. Verder presenteren de twee een kaart van Europa waarop de bizarre tocht van opa is weergegeven en worden in een enorme kijkdoos objecten gepresenteerd die ook weer verwijzen naar de tocht.


Op de vraag of hij vindt dat zijn opa 'fout' is geweest, antwoordt Van Doorn ogenblikkelijk 'nee', maar nuanceert dat even snel: "Fout was dat hij op een bepaald moment de eed heeft afgelegd, trouw aan Hitler heeft toegezegd." Stilte. "Maar dan, hoe ver wil je gaan om te overleven? Dáár gaat het om. Hoe 'fout' kun je dan zijn, of hoe 'goed'? Hij heeft zo on-ge-loof-lijk veel weerstand geboden. Ik zou het niet kunnen."