Die biënnales, die steeds in een ander land worden gehouden, proberen antwoord te geven op hoe de hedendaagse cultuur zich in het Europa van na de val van de Berlijnse muur in 1989 ontwikkelt. Ooit begonnen in Rotterdam (1996) is de biënnale al neergestreken in Italië, Spanje, Frankrijk, Luxemburg en Duitsland en nu dus in België waar het in de Kempen helemaal recht doet aan haar doelstellingen.

Vooral het ' historische' onderdeel van de tentoonstelling en het deel waar de steenkool letterlijk en figuurlijk centraal staat, maken het tot een indrukwekkende presentatie. En ja - toegegeven - het enorme art deco-mijngebouw, speelt evenzeer een belangrijke rol in die waardering: het is een cadeautje.

De samenstellers Cuauhtémoc Median, criticus in Mexico en zijn twee co-curatoren Katherina Gregos en Dawn Ades, hebben de drie verdiepingen van het enorme gebouw optimaal benut. De eerste en de tweede verdieping zijn vrijgemaakt voor de eigentijdse beeldende kunst. Daar zie je onder meer 'keine Kohle, kein Holz' van Erik van Lieshout. Het is een installatie waar de in Deurne geboren kunstenaar met een versimpeld poppenspel een actie opvoert. Het zou zo maar eens demonstratie kunnen zijn.

De Mexicaan Antonio Vega Macotela heeft aan een Boliviaanse mijnwerker gevraagd diens pruim van cocabladeren te geven. Die pruim heeft hij vervolgens in zilver gemaakt en die toont hij nu in Waterschei. Het is even bizar als toepasselijk werk. Al was het maar omdat de mannen in de zilvermijnen die coca nodig hebben om de dag goed door te komen.

Indrukwekkend is het videowerk Sounds from beneath van de Griekse kunstenaar Mikhail Karikis en zijn Zwitserse collega Uriel Orlow. Wat je ziet is een groep van zo'n twintig mannen die allerhande vreemde geluiden voortbrengen: piepen, kraken, fluiten: alles komt voorbij. Ze doen dat op een heel mistroostig terrein, zwart en leeg. Het is de voormalige steenkolenmijn bij Snowdown in Kent, Engeland die in 1987 werd gesloten. De mannen zijn de leden van het koor dat bestaat uit ex-mijnwerkers. Karikis heeft ze gevraagd de geluiden na te doen die zij hoorden tijdens hun werkzaamheden in de mijn. Met hun stemmen doen ze dat en je hóórt de rammelende lift naar beneden gaan en je hóórt de ratelende drilboren en de lucht die ontsnapt uit diverse leidingen. En je hoort dat terwijl je die doorgroefde koppen ziet en het mijngebied om hen heen steeds leger oogt. Een prachtig eerbetoon aan een van de zwaarste beroepen ter wereld.

Ook om stil van de worden: de tekeningen (!) die de beeldhouwer Henry Moore maakten van kompels, half liggend in een veel te kleine gang - werkend als beesten dus. Vanzelfsprekend is ook de Bolivian coal line van Richard Long hier zeer op zijn plaats en dat geldt net zo goed voor de verschillende werken waarin steenkool is verwerkt van good old Marcel Broodthaers (1924-1976) . De drie hoopjes steenkool met in het middelste bergje het Belgische vlaggetje: de ironie (of sarcasme) van Belgisch grootste kunstenaar was nooit zo goed op haar plaats als hier en nu.

En dan is er nog die eindeloze muur met tinnen blikken, samengesteld door Christian Boltanski. De blikken zijn van voormalige mijnwerkers van Grand-Hornu. Allemaal hebben ze een naam en een registratienummer, sommige zijn voorzien van een foto. En van allemaal wil je weten: hoe zou het toch gaan met...?

Het mooie van deze Manifesta is dat je dergelijke vragen kunt stellen aan de Genkse mijnwerkers, want zij bestieren op de eerste verdieping een heus café. De kompels hebben er ook een museum gemaakt, maar schenken dus ook koffie en een biertje en vertellen met liefde over het vak en hun kolenmijn waar de laatste wagon op 24 september 1987 naar buiten rolde. Die verhalen maken de Manifesta 9 tot een uitzonderlijke belevenis.

Manifesta 9, diverse kunstenaars. Koolmijn van Waterschei, André Dumontlaan, Genk, België. Open: di tot zo van 10-19 uur, vr tot 22 uur. Tot 30 september.