Guantanamo Bay, de Amerikaanse basis op Cuba, waar gevangen zijn gemarteld. foto EPA
Amerika heeft zich in de 'war on terror' onder George Bush jr. schuldig gemaakt aan het martelen van gevangenen.
De ontwikkeling en het gebruik van deze 'speciale methoden' kregen de CIA en de krijgsmacht van hogerhand opgedragen. Een toenemend aantal onthullingen hierover doet de roep om een groot onderzoek naar deze praktijken almaar luider worden. Eerst was er een uitgelekt rapport van het Rode Kruis met getuigenissen van veertien belangrijke gedetineerden van de VS. Dit rapport lijkt een andere conclusie dan dat deze gevangenen gemarteld zijn niet toe te laten.
Tenzij je natuurlijk de uiterst beperkte definitie van martelen hanteert, zoals die was geformuleerd door het ministerie van justitie onder Bush jr. Justitiële documenten uit 2002 en 2005, onlangs vrijgegeven door de regering-Obama, laten zien hoe op het hoogste niveau de richtlijnen voor de mishandelingen waren samengesteld.
Ook is er nu een rapport van de senaatscommissie voor militaire aangelegenheden, dat een breder beeld schetst en aantoont dat mishandeling en marteling niet het werk waren van een paar 'rotte appels' in de organisatie, maar het gevolg van een systematisch beleid, geformuleerd op het hoogste niveau. Doel was niet alleen informatie te verkrijgen over mogelijke nieuwe terreurcomplotten, maar ook de bevestiging van hardnekkige opvattingen van het Witte Huis, zoals het bestaan van banden tussen Al Qaida en Saddam Hoessein. De stroom onthullingen is trouwens nog niet ten einde, want het Pentagon zal binnenkort een groot aantal foto's van mishandelingen vrijgeven.
De nieuwe documentatie heeft de kwestie hoog op de politieke agenda van het land gezet. Voormalig vice-president Dick Cheney, in het defensief gedrongen als nooit tevoren, verklaarde de afgelopen weken herhaaldelijk dat de harde aanpak nieuwe aanvallen op de VS heeft verijdeld. Zelfs bepleitte Cheney – die het geheimhouden van overheidsinformatie tot een kunst heeft verheven – het vrijgeven van de stukken die dit volgens hem aantonen.
In tegenstelling tot Bush, die naar een oud gebruik onder ex-presidenten verklaard heeft dat Obama 'recht heeft op mijn zwijgen', heeft Cheney Obama ook openlijk bekritiseerd voor het afschaffen van de harde ondervragingsmethoden van de afgelopen jaren.
Politiek verder polariserend zegt Cheney zelfs dat Obama de VS zo aan een nieuwe aanval blootstelt. Voor iemand die zo lang medeverantwoordelijk is geweest voor het veiligheidsbeleid (hij was ook minister van Defensie onder Bush sr.) en dus weet hoe lastig dergelijke problemen zijn, is dit roekeloos optreden. Dat is eigenlijk alleen maar te verklaren uit de angst ter verantwoording te worden geroepen voor een beleid dat een groeiend aantal Amerikanen niet alleen als on-Amerikaans en ineffectief, maar ook als misdadig ziet. Dat martelen weinig tot geen informatie oplevert die niet ook op andere wijze uit een gevangene te halen is, betogen tal van experts al jaren. Het zou echter goed zijn dit preciezer voor de afgelopen acht jaar te kunnen vaststellen. Vandaar dat ook in het Congres steeds meer stemmen opgaan voor het instellen van een Truth Commission, een waarheidscommissie. Maar ook voor een onderzoek naar de vraag of de werkelijk verantwoordelijken voor de martelingen (de juristen die de 'martelmemoranda' opstelden, maar mogelijk ook grote bazen als Cheney zelf) zich aan strafbare feiten hebben schuldig gemaakt, lijkt een meerderheid te bestaan. Obama wil aan dat laatste (nog) niet denken. Voor hem is deze problematiek naast een juridische en morele zaak ook een politieke kwestie.
Gerechtelijke stappen, of zelfs maar een Truth Commission, zullen enorme verdeeldheid in de VS zaaien. Nu al komen er grimmige aantijgingen van rechts dat er zo politieke rekeningen vereffend gaan worden, terwijl de beschuldigden alleen maar 'onder heel moeilijke omstandigheden hebben geprobeerd het land te beschermen'. En er zijn echo's van Cheney's argument dat in een vuile oorlog als die tegen Al Qaida uitzonderlijke maatregelen onontbeerlijk zijn.
Dit laatste argument kan Obama moeilijk naast zich neerleggen. Hoe dan ook, een groot nationaal gevecht zal de aandacht en energie zeker afleiden van andere grote opgaven waarvoor het land staat. Obama benadrukt daarom vooralsnog dat de VS de erfenis van Bush het best achter zich kan laten door middel van zijn nieuwe, gecorrigeerde antiterreurbeleid. Toch zit het feit dat hun land zich systematisch aan martelingen heeft schuldig gemaakt veel Amerikanen enorm hoog. Dus voor inactiviteit op dit punt dreigt Obama ook een politieke prijs te moeten betalen. Ziedaar het dilemma waarin hij zich bevindt.
Momenteel willen Obama en de Democratische meerderheid in het Congres eerst maar eens het onderzoek afwachten dat de Senaatscommissie voor inlichtingenzaken aan het organiseren is. De resultaten daarvan worden pas tegen het eind van het jaar verwacht. Het is de vraag of met voortgaande onthullingen het land het geduld zal hebben zo lang te wachten.
-
De auteur is docent nieuwste geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.
© Eindhovens Dagblad 2012, op dit artikel rust copyright.
