article
1.3541945
OPINIE - Met het rapport Falende Wetenschap, over de fraude door de sociaal psycholoog Diederik Stapel, heeft de commissie Levelt het wetenschappelijke mes van de guillotine laten vallen.
Fouten Stapel leerzaam voor wetenschap
OPINIE - Met het rapport Falende Wetenschap, over de fraude door de sociaal psycholoog Diederik Stapel, heeft de commissie Levelt het wetenschappelijke mes van de guillotine laten vallen.
http://www.ed.nl/mening/fouten-stapel-leerzaam-voor-wetenschap-1.3541945
2012-12-03T20:44:00+0000
http://www.ed.nl/polopoly_fs/1.3541946.1354567410!image/image-3541946.JPG
Tilburg,Opinieartikel,Universitair onderwijs,Uitvinding-Onderzoek,Diederik Stapel
Mening
Home / Mening / Fouten Stapel leerzaam voor wetenschap

Fouten Stapel leerzaam voor wetenschap

Foto's
1
Reacties
Reageer
    • Afbeelding
      Beschrijving
      Professor Van den Boom (r) aan het woord over het eindrapport naar de fraude van voormalig hoogleraar Diederik Stapel. foto Evert Elzinga/ANP
    OPINIE - Met het rapport Falende Wetenschap, over de fraude door de sociaal psycholoog Diederik Stapel, heeft de commissie Levelt het wetenschappelijke mes van de guillotine laten vallen.

    Stapels kop ligt in de mand met stro. Stapel lamenteerde als in een klassieke Griekse tragedie: 'De waarheid was beter af geweest zonder mij'. Maar behalve dat de waarheid zich van Stapel niets aantrekt (ze achterhaalde immers zijn leugens), kunnen we ons ook afvragen of de wetenschap zelf beter af was geweest zonder Stapel. Zonder nu te zeggen dat Stapels fraude het beste is wat de wetenschap is overkomen, is er ook reden tot blijdschap: van Stapels fouten leren we.

    Het rapport Falende Wetenschap illustreert nog eens dat wetenschap – beoefend volgens de effectief gebleken regels die wij door schade en schande hebben ontdekt – iets bijzonders is, namelijk de beste manier om kennis te verzamelen over de wereld en de mens én ons te corrigeren daar waar we fout zitten. Ze doet dat snel waar dat mogelijk is of langzaam waar het niet anders kan. Dat zelfcorrrigerend vermogen van de wetenschap vormt de menselijke hoop op de bodem van de Doos van Pandora die geopend is met het onderzoek naar Stapels werk.

    De commissie Levelt deed wat in elk beoordelingsproces zou moeten gebeuren. Ze heeft de mediagenieke speculaties van Stapel onderscheiden van empirisch onderbouwde hypotheses. 'Vlees eten maakt je asociaal', 'Denkend aan Sint neig je naar gulheid', 'In rommelige straten discrimineer je eerder' – het zijn voorlopig slechts meningen, onwaardig gepubliceerd te worden.

    De zaak Stapel laat wetenschap excelleren, maar ze zou altijd moeten excelleren. Laten we daarom nadenken over de voorwaarden waaronder wetenschappers werkelijk wetenschapper kunnen zijn, met name in het checken van elkaars onderzoek. Dat kost tijd en dus geld, maar met een verzwakt zelfreinigend vermogen verslapt de wetenschap in haar geheel.

    Aangezien wetenschap voor ons van vitaal belang is, kunnen we niet toestaan dat mensen marchanderen met haar regels van onderzoek. Bij Stapel gaat het nog om gefingeerde 'vleeshufters', bij Don Poldermans (Erasmus Universiteit) gaat het al om de wellicht dubieuze, daadwerkelijk gehanteerde Europese richtlijn bètablokkers te gebruiken bij operaties van hartpatiënten! Gelukkig is het geval Stapel nu reden om geld en tijd vrij te maken om het complete werk van andere zwendelaars te wegen en hun bedrog te corrigeren.

    Is, ten slotte, met het rollen van Stapels kop ook het wetenschapsgebied van de sociale psychologie onthoofd? Geenszins. Knappere koppen dan Stapel bogen zich over het verschijnsel dat wij 'priming' noemen en dat ons vertelt over de aard van het menselijk brein. Priming betreft het manipuleren van menselijk gedrag via kenmerkende omgevingsfactoren op een voor ons onbewuste manier. Reclame maakt hier, wellicht, dankbaar gebruik van. Zonder dat je het door hebt, word je beïnvloed door een typische omgeving waarin je wel denkt dat je zelf kiest, maar feitelijk geslingerd en geduwd wordt als een bal in een flipperkast.

    Wanneer je onbewust het woord 'oneven' registreerde, geef je sneller aan dat 7 een oneven getal is, dan wanneer je onbewust eerst het woord 'even' registreerde. Mensen zeggen dat hun stemgedrag niet wordt beïnvloed door de plek waar ze gaan stemmen, maar tegelijkertijd lijkt stemmen op school (in plaats van een andere locatie) het meer waarschijnlijk te maken dat je een voorstel ter verhoging van de belasting ten behoeve van educatie steunt. Dat is merkwaardig én interessant!

    Ironisch genoeg zou Stapel zelf een tragische illustratie van priming kunnen zijn. Iedereen roept wel dat er geen excuus is voor Stapels gedrag, maar die uitspraak lijkt veel te ongenuanceerd. Juist in het licht van gefundeerd psychologisch onderzoek verwacht je dat ook de omgeving heeft bijgedragen aan het frauduleus gedrag van iemand met zijn persoonlijkheidsstructuur. Is de speurende kat op het verborgen spek gebonden? In dit licht bezien is Stapels fraude juist aanleiding te blijven spitten in het domein van priming.

    Natuurlijk moeten we voorzichtig zijn met ideeën rondom priming. Niet voor niets liet Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman naar aanleiding van een felle discussie tussen John Bargh (Yale), uitgesproken verdediger van priming-effecten, en criticus Stéphane Doyen (VU Brussel), onlangs weten dat we priming-experimenten niet vaak genoeg kunnen herhalen. Juist omdat de sociale psychologie hier met zoveel variabelen rekening moet houden, en juist omdat het om zulke subtiele invloeden gaat. Goed sociaal psychologisch onderzoek is zó complex dat het – als het al lukt – alleen via wetenschappelijk monnikenwerk en dus veel geduld, iets kan opleveren.

    Goede wetenschap neemt de tijd waar het nodig is, en slaat dan toe met haar oordeel, als een guillotine, zonder aanziens des persoons, vooral als fouten worden gemaakt.

    Dr. Herman de Regt is wetenschapsfilosoof en verbonden aan de Universiteit van Tilburg.