Volledig scherm
Een persconferentie in het Witte Huis. © Getty Images

Opinie - Zuurstof voor de democratie

OPINIE - Bart Brouwers is hoogleraar Journalistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en mede-eigenaar van het journalistieke platform E52 in Eindhoven. Hij is de schrijver van dit opinie artikel.

VPRO Tegenlicht richt zich zondag 5 februari op de kracht van de democratie. Functioneert 'de democratie' nog, anno 2017, of is zij onderdeel geworden van een achterhaald wereldbeeld? Woensdag 8 februari is er een Tegenlicht Meet Up bij SingularityU op Strijp-S in Eindhoven met een discussie over dit onderwerp. Bart Brouwers, een van de deelnemers aan deze discussie, blikt vooruit.

De democratie organiseert de macht van het volk. Het systeem gaat ervan uit dat dat volk in meerderheid slim genoeg is om het beste voor het geheel tot stand te brengen. Maar, zo leert de geschiedenis, wij blijken met z'n allen niet altijd in staat om zowel de korte als lange termijn effecten van onze keuzes even scherp voor ogen te houden. En we zien soms problemen die we zo graag opgelost willen hebben dat we meedeinen op de golven van politici die ons de 'gewenste' oplossingen lijken te bieden.

De democratie is in zo'n geval onverbiddelijk. Als het volk in meerderheid een voorkeur heeft voor populisten die lak hebben aan feiten, omdat die feiten niet goed passen in hun fictieve wereldordening, dan maakt fictie de dienst uit. Zo werkt het systeem nu eenmaal.

Een meerderheid die geen boodschap heeft aan opwarming van de aarde? Dan stimuleren we het oliegebruik nog even extra. Na ons de zondvloed. En willen we onze stad, ons land, ons werelddeel vrij houden van mensen die op de vlucht zijn? Dan bouwen we een muur en kijken het probleem niet meer aan.

De vrije pers is onderdeel van het democratisch systeem, de kracht van haar functioneren hangt er dus nauw mee samen. De belangrijkste activiteit van de pers is het aandragen en duiden van feiten.

Juist vanwege de vrijheid van meningsuiting kan de uitwerking daarvan vele vormen hebben, maar de feiten blijven de feiten. Precies om die reden zijn journalisten er om - namens het volk dat daar de tijd en de middelen niet voor heeft - alle relevante ontwikkelingen én alles wat daarbinnen machtige posities bekleedt, scherp te volgen. Inclusief het ontkrachten van politieke waanfeiten. Zo helpen ze hun publiek zich staande te houden in een soms wel heel ingewikkeld wordende maatschappij.

Maar de pers heeft het momenteel moeilijk. Daar zijn twee hoofdredenen voor:

1. Er is verwarring bij de pers zelf over de exacte rol die gespeeld moet worden in een tijd dat die informerende taak niet meer louter aan de traditionele professionals is voorbehouden. De democratisering van de publicatiemiddelen (je hebt geen dure drukpers meer nodig om informatie te delen met de wereld) heeft de maatschappij veel goeds gebracht, maar de excessen zijn eveneens duidelijk.

Voor de nieuwsconsument die ook actief is op social media is het daardoor lastiger dan ooit geworden om nepnieuws van feiten te onderscheiden. De professionele journalistiek heeft daar nog geen overtuigend antwoord op gevonden. Een 'wij zijn wel waar' helpt in elk geval nog niet veel.

2. De stand van de democratie bepaalt dat waanfeiten meer dan ooit de koers bepalen. In de eerste dagen van het tijdperk-Trump zien we dat simpelweg aandragen van feiten, naast het citeren van mensen die daar hun 'alternatieve feiten' aan toevoegen, niet meer werkt. Dat de democratie (in de persoon van de president) er alles aan doet om het toch al bestaande wantrouwen tegen de journalistiek nog verder aan te wakkeren, maakt het geheel nog erger.

De journalistiek is als zuurstof voor de democratie. Maar andersom is het even waar: de democratie kan de zuurstofkraan dichtdraaien en daarmee de journalistiek verstikken.

De stand van de democratie bepaalt voor een groot deel de positie van de vrije pers.

Het is, ook bij ons op 15 maart, aan de kiezer om aan te geven hoe belangrijk de feiten zijn.

In elke uitkomst daarvan is het vervolgens aan de journalistiek om de verrijking van die zuurstof ter hand te nemen. Bij een open kraan zal dat makkelijker zijn dan bij een half dichtgedraaide. Maar hoe bepalend de maatschappelijke omstandigheden ook zijn, de kwaliteit van de journalistiek is en blijft primair de verantwoordelijkheid van de journalistiek zelf. Die heeft dan ook nog een wereld te winnen als het gaat om het invullen én uitdragen van haar basistaken: het vergaren en duiden van relevante feiten en deze overdragen aan een publiek waarvoor die feiten van belang kunnen zijn.

Tegenlicht
Activiteiten Tegenlicht 'Uitdagers van de democratie':

8 februari: Tegenlicht Meet Up 040 in SingularityU.

15 februari: Jump Movement gesprek in Klokgebouw.

3 maart: Filosofische workshop in de Bibliotheek Eindhoven.

Vooraf aanmelden is nodig voor alle activiteiten: www.tegenlicht040.nl