Huub Stapel kruipt in de huid van Napoleon Bonaparte (1769-1821), de man die zijn minderwaardigheidscomplex compenseerde met een onverzadigbare dadendrang. foto's Piek
Hoe je ook over hem denkt, Napoleon Bonaparte blijft tot de verbeelding spreken en mensen bezighouden. En niet alleen historici.
In het theater is vanaf deze week 'Napoleon op Sint-Helena' op meerdere plaatsten in deze regio te zien, over de laatste jaren van Napoleon in ballingschap. Huub Stapel speelt de kleine grote keizer. "Deze Napoleon heeft de allure van een grote shakespeareaanse rol."
Het is een rol die hem volgens velen op het lijf is geschreven. Is hij inderdaad de ideale Napoleon? "Ach, dat is afwachten", zegt Huub Stapel (Tegelen, 1954) minzaam na de eerste try-outs. "Zoals dat gaat met zo'n nieuwe productie moet je een soort van balans zien te vinden. Maar de mensen die we spreken zijn razend enthousiast. Ik heb bezoekers tijdens een try-out nooit eerder bravo horen roepen, al weet je natuurlijk niet of er Napoleon-adepten in de zaal zitten."
Huub Stapel vertelt dit kort na een inzinking die hij had tijdens de try-out in Heerenveen. "Ik stond op een stellage en voelde me duizelig", licht hij toe. "Ik stond te tollen op mijn benen. Ik was bang dat ik naar beneden zou vallen. Ik dacht even dat ik moest stoppen, maar we maakten de voorstelling wel af. Het was een rare gewaarwording. Heel vreemd." Inmiddels staat hij alweer vrijwel dagelijks fier op het toneel als 'de kleine korporaal', zoals een van de bijnamen van Napoleon Bonaparte (1769-1821) luidt, de man die zijn minderwaardigheidscomplex (het napoleoncomplex) compenseerde met een onverzadigbare dadendrang. Diens alleenheerschappij in 1799 kwam voort uit de bloedige Franse revolutie. Hij werd in 1804 keizer van wat toen het machtigste land van Europa was. De even briljante als megalomane strateeg met schurkachtige streken onderwierp door zijn veldtochten vrijwel geheel Europa. Het keerpunt kwam met de mislukte veldtocht naar Rusland. Daarna verloor hij de slag bij Leipzig, werd verbannen naar Elba, keerde kort als keizer terug, maar moest tenslotte bij Waterloo (1815) het hoofd buigen.
Over weinigen is zoveel geschreven als over Napoleon, naar verluidt meer dan 250.000 boeken. Waar komt die fascinatie vandaan? Huub Stapel: "Omdat het een onwaarschijnlijke man was, die een genialiteit bezat... Hij was niet alleen een groot strateeg, hij had ook een fotografisch geheugen. Hij kende bijvoorbeeld de tragedies van Racine en Corneille uit zijn hoofd. Hij kende alle cijfers van alle regimenten, hij wist het aantal kanonnen en kende ook de namen van al zijn generaals." Die dadendrang zat er al jong in. "Hij werd op zijn negende naar de officiersschool gestuurd in Noord-Frankrijk. Een Corsicaans mannetje dat alleen maar Corsicaans sprak en tussen louter Franse kinderen zat. Hij sloot zich daarom op in de bibliotheek en las alles wat voorhanden was. Hij ontwikkelde zo een fascinatie voor grote strategen als Nero en Caesar. En deed een immense kennis op." "Hij was ook een ijdele man. Hij was op zijn zestiende al luitenant. En generaal was hij net in de twintig. Als je al zo jong zo hoog reikt en zoveel macht hebt, word je nauwelijks nog tegengesproken. Ik denk niet dat dat je een erg aimabel mens maakt. Dát en die infantiele verhouding op het eiland met een meisje van veertien, dat soort van uitersten, maakt zo'n rol buitengewoon rijk en uitdagend om te spelen."
De tekst van 'Napoleon op Sint-Helena' is van script- en toneelschrijver Léon van der Sanden. Hij schreef het naar een idee van regisseur Ursul de Geer. "Het is eigenlijk ontstaan tijdens het spelen van de voorstelling 'Kentering van een huwelijk' naar Sándor Márai. Ursul de Geer kwam toen op het idee om mij Napoleon te laten spelen. Hij is een echte Napoleonfanaat en dat fanatisme deelde hij met (wijlen schrijver en columnist) Martin Bril, die zelf een prachtig boekje over Napoleon schreef. Hij is met dat idee naar Martin gegaan en die wilde het stuk graag schrijven. Het leek allemaal uit te monden in iets heel moois. Toen werd Martin ziek en de rest is geschiedenis. Vervolgens is dat materiaal aan Léon gegeven."
Van der Sanden heeft vrijelijk geput uit historische gegevens. Napoleon stierf op Sint-Helena, een onherbergzaam stuk rots diep in de zuidelijke Atlantische Oceaan. Om die zes jaar durende ballingschap draait het in de voorstelling. In het stuk slijt Napoleon zijn nadagen, waarin hij fysiek aftakelt, met het dicteren van zijn memoires om de geschiedenis naar zijn hand te zetten. Hij komt in conflict met de grimmige Engelse gouverneur, er ontstaat een innige band met een veertienjarig Engels meisje en hij wint de liefde van de vrouw van zijn trouwste generaal. Toch weet hij zijn grandeur te bewaren.
Over zijn dood is veel gespeculeerd. Hij zou vergiftigd zijn met arsenicum. "Dat is een enórme kwestie in de voorstelling. Zijn vader is overleden aan maagkanker. Hij is bang dat hij dat ook krijgt. Er zijn verhalen dat hij aan het behang heeft gelikt, aan de lijm, en daar zat arsenicum in. En dat hij vergiftigd zou zijn door een van zijn generaals. Die kwestie speelt nog steeds."
Voorstelling: 'Napoleon op Sint-Helena'.
Tekst: Léon van der Sanden.
Regie: Ursul de Geer. Met o.a. Huub Stapel, Peter Bolhuis, Tijn Docter.
Te zien: 25 feb. Veldhoven, De Schalm, 20.15 uur; 21 april, Parktheater Eindhoven. De voorstelling in Helmond van 1 maart is geannuleerd.
© Eindhovens Dagblad 2012, op dit artikel rust copyright.
