Volledig scherm
© ED

Oorlogsmisdaden in Indonesië: Schandalig, er is niemand vervolgd

BoekED-redacteur en onderzoeksjournalist Manon van den Brekel (1989) deed onderzoek naar de rol van Nederlandse militairen in Indonesië en komt in een indringend boek met schokkende nieuwe feiten over oorlogsmisdaden.

ZIE OOK| ED-journalist Manon van den Brekel schrijft over hoe Nederland 70 jaar geleden wegkwam met moord in Indonesië

Drie Nederlandse militairen waren in 1947 verantwoordelijk voor een enorm bloedbad op het Indonesische eiland Sulawesi. In vier weken tijd executeerden ze met hun troepen ruim 1.550 Indonesische burgers, van wie men dacht dat ze het verzet steunden. ED-redacteur en onderzoeksjournalist Manon van den Brekel ging op zoek naar nabestaanden en ooggetuigen (van wie een aantal hier links op de foto staat). In het boek met de weinig verhullende titel Massaexecuties op Sulawesi. Hoe Nederland wegkwam met moord in Indonesië doet ze indringend verslag.

Hoe begin je aan zo'n onderzoek?

,,Ik ben geïnteresseerd in geschiedenis, zeker het koloniale verleden van Nederland. Onze geschiedenis in Suriname, Indonesië en Antillen zie je nog dagelijks terug in het straatbeeld. Niet alleen in de bevolkingsgroepen, maar ook in de rijkdom. We zijn echt niet alleen zo rijk geworden door het telen van aardappelen.",,Tijdens mijn studie Journalistiek stuitte ik op de Excessennota, die in 1969 door de regering werd opgesteld. Een droge opsomming van misdragingen door Nederlandse militairen tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog van 1945 tot 1949. Daarin worden drie anonieme militairen genoemd, die verantwoordelijk zijn voor massaexecuties op Sulawesi. Zij bleven me bezighouden. Het verwonderde me dat ze nooit gestraft zijn."

Je noemt ze al snel bij naam: majoor Jan Stufkens, onderluitenant Jan Vermeulen en kapitein Berthold Rijborz.

,,Ze zijn daar met hun manschappen in vier weken gruwelijk tekeergegaan. Ze moesten van de Nederlandse regering alles op alles zetten om de kolonie te behouden. In Nederland is veel te doen geweest over kapitein Raymond Westerling, maar die drie mannen deden hetzelfde, en ze waren nog veel gewelddadiger. In het Nationaal Archief liggen getuigenverklaringen uit de jaren 40, maar daar is nooit wat mee gedaan. De legerleiding, de regering, de gouverneur-generaal in Indonesië; iedereen wist er destijds van, maar zag het door de vingers. Indonesië is bovendien actueel, omdat er nog steeds rechtszaken worden gevoerd."

Hoe heb je het aangepakt?

,,Ik ben vorig jaar zes weken in Indonesië geweest, waarvan vijf weken op Sulawesi met een tolk. Ik heb daar met bijna negentig ooggetuigen gesproken. Mijn tolk had al jaren voorwerk gedaan voor rechtszaken die nabestaanden voeren tegen de Nederlandse regering. Een beetje haast was wel geboden, want de ooggetuigen sterven snel uit. Regelmatig kwamen we aan bij een voordeur en bleek een getuige net overleden."

Hoe betrouwbaar zijn jouw getuigen, zeventig jaar na dato?

,,Ik ben naar die plekken gegaan die in het archief stonden. Het meeste wat ik daar hoorde, correspondeerde exact met wat ik al wist uit het archief. Bovendien heb ik iedereen afzonderlijk gesproken, om vervuiling van getuigenissen te voorkomen. Er kwamen veel nieuwe feiten over executies boven tafel. Mensen waren dankbaar dat ze hun verhaal konden vertellen."

Je zet de Nederlanders neer als meedogenloze moordenaars, die overal dood en verderf zaaien. Maar hoe zat het met de Indonesiërs: vast ook niet allemaal lieverdjes?

,,Het is lastig iets over het Indonesische verzet te zeggen, want er is weinig gearchiveerd. Natuurlijk gebeurde er aan hun kant ook veel, maar dat was meer van het kaliber 'pesten'. Ze waren erg slecht bewapend. Natuurlijk, er viel ook wel 's een dode aan Nederlandse kant, maar dat staat in geen verhouding tot wat de Nederlanders hebben aangericht. Ik heb het dan wel specifiek over het eiland Sulawesi en over de periode vanaf 1946, na de Bersiap-periode waarin wel heel veel Nederlandse doden vielen."

De hoofdrolspelers zijn allang overleden, ze kunnen zich lastig verweren.

,,In wezen ligt de schuld ook niet bij hen, maar hogerop. Twee van hen hadden in een jappenkamp gezeten, de ander in een Duits kamp. Ze waren zwaar getraumatiseerd, net als veel van hun manschappen. Ze wisten vaak niet eens of hun vrouwen en kinderen nog leefden. In plaats van hun trauma's te behandelen, dropte de Nederlandse regering ze met een machinegeweer in de grote, onbekende jungle vol gevaren, en met de boodschap 'succes jongens!' Het is niet gek dat het zo uit de hand heeft kunnen lopen."

Je verwijt Indiëgangers niets?

,,Nee, die verdienen juist meer begrip. Ze hebben het enorm voor de kiezen gehad. Ze kwamen getraumatiseerd terug, hadden verloren, maar niemand wilde hun verhaal horen, omdat we hier wel wat anders aan ons hoofd hadden. Ik heb enorm respect voor veteranen die in de negentig zijn, en net voor hun dood hun verhaal nog naar buiten brengen."

Vermeulen kreeg later nog een onderscheiding voor zijn daden tijdens WOII.

,,Ja, hij zat in het verzet in Brabant en hielp met het opzetten van een inlichtingendienst. Later werd hij opgepakt en gemarteld door de Duitsers. Die onderscheiding kreeg hij ná zijn daden op Sulawesi. Blijkbaar vormden de massaexecuties op Indonesische burgers geen belemmering."

De Nederlandse regering heeft een paar jaar geleden excuses aangeboden en schadevergoedingen uitgekeerd. Is het daarmee niet afgedaan?

,,Nee. Het blijft schandalig dat er nooit iemand vervolgd is. Maar dan zou Nederland schuld bekennen en meer schadeclaims moeten betalen. De excuses waren bovendien halfslachtig."

Wat hoop je met dit boek los te maken?

,,Dat er meer genuanceerd naar het Nederlandse verleden in Indonesië wordt gekeken. 'Oh, die Indonesiërs willen weer geld', hoor je vaak, maar het gaat om veel meer dan geld en excuses. Ik wil laten zien dat er mensen van vlees en bloed achter zitten. Mensen met trauma's vaak die in hun dagelijks leven nog steeds de impact ondervinden van wat de Nederlanders hebben aangericht. We weten weinig van Indonesië, in geschiedenisboeken op school lees je niets over deze gruwelijkheden. Er wordt gesproken over 'politionele acties', maar er zou bij moeten staan dat Nederland goed de fout is ingegaan. Dat is blijkbaar nog een brug te ver, want dan beken je schuld."

Hoe heb je dit onderzoek met je werk op de krant gecombineerd?

,,Ik werk vier dagen op de krant, dus had ik er nog drie over. Maar het was nog heel krap, want ik wilde het boek afhebben voor 17 augustus, Onafhankelijkheidsdag voor de Indonesiërs."

Van gruwelverhalen uit de jungle van Sulawesi naar de raadsvergadering in Veldhoven...

(lachend) ,,Héérlijke combinatie. Als ik zou moeten kiezen tussen de twee, zou ik het nog niet weten. Ik vind het allebei even belangrijk."

Boek

Massa-executies op Sulawesi. Hoe Nederland wegkwam met moord in Indonesië van Manon van den Brekel verschijnt op vrijdag 18 augustus bij Walburg Pers (192 pagina's, 19,95 euro, ISBN 978-94-62490-09-3). Om 19.00 uur is de presentatie bij boekwinkel Van Piere aan de Nieuwe Emmasingel in Eindhoven. Aanmelden via info@vanpiere.nl of in de winkel.

Volledig scherm
Manon van den Brekel. © Bas Booister