Volledig scherm
Door zelf te zorgen voor hun maaltijden en boodschappen te doen, blijvenkwetsbare mensen zoals ouderen en daklozen zelfredzaam. © Roos Koole/ANP

Opinie - Actief blijven met eten en drinken

OPINIE - Phyllis den Brok uit Eindhoven is praktijkspecialist op het gebied van eten en drinken binnen wonen, welzijn, zorg en onderwijs. Zij is auteur van het recent verschenen boek Meer eten minder zorg! en ook de schrijfster van dit opinie artikel.

Eten en drinken is zoveel meer dan alleen zorgen dat je in leven blijft. Eten en drinken is bewegen, contacten hebben, regie houden, vaardigheden behouden, gezondheid, genieten, buiten komen, tillen, snijden, schoonmaken en nog veel meer. Eten en drinken kan veel betekenen voor met name kwetsbare mensen (ouderen, mensen met een beperking, daklozen, mensen met dementie etc.). De waarde ervan zit niet alleen in het letterlijk eten, maar ook in het actief bezig zijn en de vaardigheden die daarvoor nodig zijn. Kort gezegd: wanneer je zelf het gehele proces van eten en drinken kan blijven uitvoeren, is je zelfstandigheid gewaarborgd!

Ideale oefening
Eten en drinken moeten we allemaal, 365 dagen per jaar, meerdere keren per dag. Alle handelingen die we daarvoor telkens moeten doen zijn een ideale oefening om vaardigheden te behouden en zo zelfredzaam mogelijk te blijven. Door boodschappen te doen beweeg je, maak je contacten en kom je buiten. Door zelf te koken denk je na over welk menu je wilt en hoe je het klaar wilt maken. Bij het opruimen beweeg je allerlei spieren waardoor je fitter blijft. Regelmatig eten zorgt voor dagritme. Doordat je zelf je menu kiest, eet je beter waardoor je voldoende voedingsstoffen binnenkrijgt, goede weerstand behoudt en beter op gewicht blijft. Door kwetsbare mensen juist bij deze dagelijkse activiteiten professioneel kortstondig en preventief te ondersteunen, kunnen ze langer zelfstandig blijven. Ze houden hierdoor een gelukkiger en zinvol leven en hebben minder zorg nodig.

Zorg en ondersteuning
Helaas kennen wij bij het verlenen van zorg en ondersteuning weinig waarde toe aan eten en drinken. En wanneer ondersteuning wél plaatsvindt bij eten en drinken, is die vooral gericht op het overnemen van taken.Al snel wordt geadviseerd om maar kant-en-klaar maaltijden te nemen of te gaan eten bij eetpunt. En wanneer iemand moeilijker kan tillen, wordt al gauw geadviseerd om de boodschappen thuis te laten brengen. En als iemand moeite heeft met snijden worden zijn boterhammen gesmeerd en gesneden. Hele taken worden van kwetsbare mensen overgenomen. Zonder dat men zich afvraagt of iemand op een andere manier, in een ander tempo of met hulpmiddelen, toch de betreffende taak (of een deel daarvan) zelf zou kunnen uitvoeren. Bijvoorbeeld door te leren om met een speciaal mes zijn boterhammen te blijven smeren. Of om lichtere boodschappen te blijven halen.

Taken overnemen
De huidige wijze van ondersteunen en zorg verlenen, waarbij taken vooral worden overgenomen, maakt mensen passief en daardoor afhankelijk van anderen. En dat is wat men zich onvoldoende realiseert: hoe minder men doet, hoe minder men kan. Dit overnemen van taken creëert een 'neerwaartse spiraal' waardoor steeds meer vaardigheden en mogelijkheden verloren gaan. Hierdoor wordt ook steeds slechter gegeten en genieten mensen steeds minder van de maaltijd. En daardoor is steeds méér zorg en ondersteuning nodig. Maar het kan anders! Om langer zelfstandig te kunnen blijven is bovenal ondersteuning noodzakelijk voor de dagelijkse activiteiten. Juist omdat déze bepalen of iemand zelfredzaam blijft. Het gehele proces van eten en drinken is daar een belangrijk onderdeel van.

Individuele verantwoordelijkheid
Helaas wordt eten en drinken tot nu toe gezien als een individuele verantwoordelijkheid. Hierdoor worden veel kansen gemist voor het bieden van een goede ondersteuning, gericht op zelfredzaamheid, met een betere kwaliteit en minder kosten. Een andere manier van kijken en handelen vraagt om een andere ondersteuning: een preventieve, professionele ondersteuning die vrijwel altijd van korte duur is. Een ondersteuning die er vanuit gaat dat iemand altijd zelf taken kan blijven uitvoeren, al dan niet op een aangepaste manier. Dus geen passief makende eetpunten waar alle maaltijden zonder eigen inspanning worden aangereikt. Dus geen vrijwilligers, professionals of familie die allerlei taken van de kwetsbare persoon overnemen. Maar wel een eetmogelijkheid waar zelf gekookt wordt door de deelnemers en waar hen geleerd wordt hoe ze dit met mogelijke beperkingen zo lang mogelijk zelf op een veilige manier kunnen blijven doen. De ervaring leert dan dat mensen veel meer zelf kunnen dan zij zelf – en hun omgeving – voor mogelijk houden.