Volledig scherm
Leden van de NSDAP, veelal Duitsers, marcheerden in de jaren dertig door de straten van Eindhoven, met de hakenkruisvlaggen. FOTO RHCe © RHCe

Historische serie: Nazi's marcheerden in jaren dertig al door straten van Eindhoven

EINDHOVEN - In de jaren dertig marcheerden de nazi's al door de straten van Eindhoven, soort uniformen aan, hakenkruisvlaggen erbij. Ook poseerde een groep leden van de nazipartij NSDAP zelfbewust voor een krantenfoto. Kortom, ook in Eindhoven vond het nazi-gedachtengoed aftrek. Dat blijkt uit deel 13 van de serie 150 jaar leven in Eindhoven, ‘Overleven in oorlogstijd; Tweede Wereldoorlog' van de hand van Frans Dekkers. 

Volledig scherm
Cover van 150 jaar Leven in Eindhoven, deel 13: Overleven in oorlogstijd. De Tweede Wereldoorlog. © Michel Theeuwen

,,Maar echt ingrijpen was lastig. Hitler was een bevriend staatshoofd, al is dat nu moeilijk te begrijpen", aldus Dekkers. Hij laat in het magazine zien dat er ook Eindhovenaren meededen met de lokale afdeling van Hitlers NSDAP.  Die is opgericht om Duitsers die naar de stad kwamen om te werken tot de orde te roepen, schrijft de lokale historicus. Maar sinds 1932 is hun leider een veroordeelde smokkelaar uit Nuenen en in 1935 is er ook een Eindhovense Hitlerjugend. 

Als de eigen ‘rechtbank’ van de nazi's oproept om landgenoten uit de weg te ruimen of op zijn minst te mishandelen, grijpt het hoofd van de politie in. ,,Twee agenten worden naar café Rheingold aan de Aalsterweg (nu een Poolse winkel) gestuurd. ‘Op ingeslagen schedels zijn we niet gesteld’, was de boodschap. De leider van de NSDAP wordt uiteindelijk ons land uitgezet", aldus Dekkers.  

Volledig scherm
Frans Dekkers heeft de aflevering Overleven in Oorlogstijd. De Tweede Wereldoorlog van 150 jaar Leven in Eindhoven geschreven. © Michel Theeuwen

Dat staat allemaal in het eerste hoofdstuk van het boekje dat vrijdagmiddag om 14.00 uur bij boekhandel Van Piere aan de Nieuwe  Emmasingel gepresenteerd wordt. Oud-premier Dries van Agt krijgt het eerste exemplaar van Dekkers én haalt herinneringen op aan zijn oorlogsjaren. Hij figureert ook in een van de verhalen. Daarin vertelt hij hoe hij een V1, een langeafstandsbom van de Duitsers, over hoort komen. Zolang als je ze hoorde, was het goed, maar als ze stil vielen gingen ze neerkomen, memoreert Van Agt. 'Dan werd wel gezegd Ons lieve vrouwke, geef hem nog een douwke’.’ Één van de bommen ontplofte ook op de Kruisstraat, eind 1944. Daarbij vielen elf doden. 

Volledig scherm
Een straatbeeld van de bezette stad Eindhoven: de Markt met Duitse soldaten en borden, en Eindhovense vrouwen. FOTO EINDHOVEN IN BEELD © EINDHOVEN IN BEELD
Volledig scherm
Ook het komische duo Snip en Snap trad tijdens de oorlog op in Eindhoven, in het Rembrand Theater aan de Vrijstraat. © Dagblad van het Zuiden/Frans Dekkers

,,Eigenlijk is natuurlijk al bijna alles over de oorlog geschreven, alleen het gewone leven kwam minder aan bod. Misschien omdat er in Eindhoven - behalve de twee bombardementen in december 1942 en september 1944 - eigenlijk niet veel gebeurd is. Het is verbazingwekkend om te zien hoe in veel opzichten het leven gewoon doorging”, aldus de schrijver. Het uitgaansleven kreeg in die jaren juist een flinke opkikker. ,,Je moet niet vergeten dat we uit de crisis van de jaren dertig kwamen. En soldaten gaven hun geld graag uit in cafés, dancings en restaurants. Zeker in de eerste jaren hebben die goed zaken gedaan.”  

Volledig scherm
Eindhovense horeca, maar ook bioscopen en theaters beleven in de oorlogsjaren een toptijd; veel later bekende sterren treden er op, zoals Wim Sonneveld. © Particuliere collectie/Frans Dekkers

Ook het amusement in theaters en bioscopen gedijde goed. ,,Hoe langer de oorlog duurde, hoe meer behoefte er leek aan ontspanning", zegt Dekker. Veel na de oorlog bekende Nederlandse 'sterren’ als Wim Sonneveld, Snip en Snap en Toon Hermans traden ook in Eindhoven op, bijvoorbeeld in het Rembrandt Theater in de Vrijstraat dat later als bioscoop verder ging. Zij allen werden lid van de Cultuurkamer van de Duitsers, anders konden ze niet optreden. Reden voor Dekkers om te filosoferen over wat ‘fout’ was in de oorlog. 

,,Dat geldt ook voor politiemensen die in Eindhoven ruim honderd Joden hebben afgevoerd. Het zijn vaak ook mannen met een gezin die niet opgepakt willen worden. Dat zijn dilemma's die wij ons nu moeilijk kunnen voorstellen. In Eindhoven kozen ook maar weinig mensen voor het verzet, al waren ze er natuurlijk wel.” Daar staat tegenover dat 500 Eindhovenaren kozen voor de SS, het keurkorps van de nazi's, en dat veel Joden verraden werden.  

En wat verder opvalt in het boekwerkje is de criminaliteit en jeugdige baldadigheid die opleeft in de oorlogsjaren, zegt Dekkers. ,,De kranten stonden vol van gevallen van zwarthandel, prijsopdrijving, diefstal en vernielzucht van jongeren. Dagelijks werd het politierapport geciteerd. Ik denk dat velen zich verveelden. Of dit misschien wel zagen als een soort verzet.”

Volledig scherm
Feestelijke optocht bij het vijftigjarig bestaan van Philips in Eindhoven in 1941. FOTO EINDHOVEN IN BEELD © EINDHOVEN IN BEELD

Natuurlijk kan Philips niet ontbreken in het boek. Onder druk van de Duitsers werkt het bedrijf voor de Duitsers, produceert radarapparatuur en radio's. Maar Philips redt ook Joden van de concentratiekampen. Een opvallend incident is er bij het vijftigjarig bestaan van het bedrijf in 1941. ,,Het feit dat zoveel mensen de straat op gingen, maakte de bezetter nerveus. Frits Philips voorkwam waarschijnlijk maatregelen van de Duiters door alle arbeiders vrij te geven; zo kon het feest niet uitgelegd worden als een staking”, vertelt Dekkers. 

Voetbaltrainer

Ook voetbalwedstrijden werden in die tijden ongekend drukbezocht. Zelfs door Eindhovenaren die feitelijk gezocht werden voor de Arbeitseinsatz, de verplichte tewerkstelling in Duitsland. Eén keer werd er zelfs een razzia gehouden tijdens een wedstrijd van PSV aan de Frederiklaan. Dat NSB-burgemeester Hub Pulles ook zijn zwakke plekken had blijkt ook uit het boekje. Hij probeerde de trainer van EVV (voorloper van FC Eindhoven) te vrijwaren van transport naar Duitsland. Hoewel de Duitse Reichskommisar schrijft dat hij zelf nog gevoetbald heeft, krijgt Pulles toch nul op rekest. Voetbal is in oorlogstijd van volkomen ondergeschikt belang, oordeelt de hoge nazi. De man moet gewoon aan het werk. 

Volledig scherm
De Britse troepen trekken in september 1944 over de Demer. Rechts is de toren van het voormalige V&D-gebouw nog te zien. Goed te zien is hoezeer alles verwoest is. De straat was gebombardeerd door de Engelsen bij het Sinterklaasbombardement in 1942. De binnenstad is in september 1944 ook nog geraakt door Duitse bommen. FOTO EINDHOVEN IN BEELD © EINDHOVEN IN BEELD
Volledig scherm
Feestvierende Eindhovenaren op de Tramstraat in Eindhoven op 18 september 1944, de dag van de bevrijding van de stad. FOTO EINDHOVEN IN BEELD © EINDHOVEN IN BEELD
  1. Batterijen verwisselen op het Sioux Tech Festival op Strijp-S is een hele klus
    PREMIUM

    Batterijen verwisse­len op het Sioux Tech Festival op Strijp-S is een hele klus

    EINDHOVEN - Met een gefronst voorhoofd en rode wangen voelt een student van Holland Hogeschool of de stekkertjes aan de vele draden nog wel contact maken. De manshoge robot van zijn team heeft zojuist met drie grijpers 15 groen gekleurde bierblikjes die dienst doen als volle batterijen uit een rek genomen. De robot reed vervolgens netjes naar het eerste station, om daar drie rode blikjes, lege batterijen, weg te pakken om er drie groene voor terug te leggen. Dan op weg naar het volgende station voor de volgende drie ‘batterijen’. Aaah! Kreten van teleurstelling klinken als de robot zo'n 25 centimeter te vroeg stopt.

In samenwerking met indebuurt Eindhoven