Volledig scherm
Foto ter illustratie. © ED

Raadsleden screenen? Nee joh, we kennen elkaar

REGIO - In een flink deel van de Nederlandse gemeenteraden zouden figuren met criminele bedoelingen zitten. Screenen politieke partijen hun kandidaten? En kunnen ze dat eigenlijk wel?

'Oppassen voor criminele invloeden in de gemeenteraad!' Die onheilstijding klinkt al maanden in de media, aangewakkerd door waarschuwende burgemeesters en onderzoekers die schermen met een grote enquête onder lokale bestuurders, politici en ambtenaren. Grote stad of klein dorp; in twintig tot dertig procent zouden criminelen tot de gemeenteraad zijn doorgedrongen. Het aantal concrete voorbeelden strookt voor geen meter met die flinke percentages. 

Maar opvallende incidenten waren er zeker. In Leende bleek vorig jaar de CDA-penningmeester een enorme drugsfabriek op z'n erf te hebben en in Valkenswaard ligt sinds kort raadslid Ruud van Dijk onder vuur vanwege zijn vastgoedbelangen en mogelijke link met een omstreden jurist. Genoeg reden voor politieke partijen om voor de zekerheid met de stofkam door hun kieslijsten te gaan, zou je denken. Worden Brabantse kandidaat-raadsleden inmiddels angstvallig gescreend? En hoe werkt dat? De aanpak varieert nogal, blijkt uit een ronde door de regio.

Persoon aangevoeld

,,Het was een prettig gesprek. Ik had niet het gevoel te worden doorgezaagd, zoals bij sommige sollicitaties", zegt Frank van Leeuwen, de nummer drie van het CDA in Cranendonck. Omdat hij net is afgestudeerd en werk gaat zoeken, moest hij de kiescommissie vooral overtuigen dat hij bereid is de vier jaar vol te maken. Van Leeuwen legde uit wat hij voor het CDA wil gaan betekenen en hoe zijn studie daar bij aansluit. Kreeg hij vragen over integriteit of mogelijke risicovolle contacten in z'n omgeving? ,,Nee, niet echt. Ik denk dat ze de persoon goed aangevoeld hebben."

Volledig scherm
Een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG). © Ministerie van Veiligheid en Justitie

Veel partijen in de regio blijken te vertrouwen op hun mensenkennis. 'Ons kent ons' als filter voor ongewenste figuren. Bij het Helmondse Lokaal Sterk komt in het halfuurtje met de kiescommissie integriteit niet aan bod, wel moeten kandidaten een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) overleggen. Zelfstandig Waalre '14 googelt nieuwe leden. Maar een VOG is niet nodig en een kiescommissie zien de kandidaten niet. De VVD in Waalre praat met alle kandidaten over hun capaciteiten en partijspeerpunten. Bij oude leden komt integriteit niet aan bod, wel de VOG. 'We kennen elkaar' is volgens al deze partijen grotendeels afdoende.

Het kan ook anders. Wellicht bijgestuurd door de landelijke, grote broer. Met nieuwe leden pakt de VVD het in Eindhoven, Waalre en Son en Breugel grondiger aan. Zo'n twintig nieuwe namen prijken dit jaar op de kieslijsten. Met hen werd wel degelijk over belangenverstrengeling gesproken, zegt Jan Rolfes, voorzitter van VVD Brainportregio. De partij googelt ze, raadpleegt haar netwerken en vraagt dus om een VOG. Zo werd een ondernemer van de lijst geplukt vanwege een nog niet afgesloten faillissement. Reeds bekende leden worden niet op dezelfde manier gecheckt, zegt Rolfes. ,,Die kennen we zo goed. Die googelen we niet."

Papier

De VOG is voor sommige partijen slechts een papieren tijger. Onder meer het Helmondse GroenLinks vraagt er niet naar. GroenLinks-kandidaten moeten nevenfuncties en strafrechtelijke misstappen melden, naar mogelijk risicovolle contacten in hun omgeving wordt niet gevraagd. Ze ondertekenen een document waarin ze verklaren niets te verzwijgen op het gebied van integriteit en belangenverstrengeling.

De screening van kandidaat-raadsleden blijft in Zuidoost-Brabant dus meestal beperkt tot een aardige poging door welwillende amateurs. Dat concludeerde ook hoogleraar criminologie Emile Kolthoff onlangs in Trouw. Hij ziet daarom het liefst dat de AIVD lokale politici screent. Zouden partijen hun kandidaten zelf kunnen screenen als ze er meer oog voor hadden? Vergt het geen speciale instrumenten en expertise?

Quote

Het was een prettig gesprek. Ik had niet het gevoel te worden doorge­zaagd, zoals bij sommige sollicita­ties

Frank van Leeuwen, de nummer drie van het CDA in Cranendonck

Ze zijn er niet bedreven genoeg in, zegt Peter Werkman van Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten (BING). Zijn bedrijf pluist jaarlijks van tientallen bestuurders uit hoe betrouwbaar ze zijn. Vrijwel nooit raadsleden, meestal wethouderskandidaten. In principe zou iedereen moeten kunnen wat BING doet. Het bedrijf heeft geen toegang tot vertrouwelijke informatie in overheidssystemen zoals politiegegevens. 

De instrumenten van de medewerkers van Werkman zijn vragenlijsten, gesprekstechnieken en handigheid in online onderzoek in openbare bronnen. Ze vragen kandidaten niet alleen om de bekende VOG maar ook om een BKR-registratie. Daarnaast spreken ze met referenten en zoeken in het Kadaster, Kamer van Koophandel en openbare databases over faillissementen en schuldsanering naar aanwijzingen voor mogelijke belangenverstrengeling of andere risico's. Dat kunnen lokale partijbesturen in principe ook.

Maar behalve het gebrek aan online onderzoekservaring, weten die kiescommissies volgens de BING-directeur vaak helemaal niet wat ze moeten vragen. Het is niet voldoende om aan je kandidaat te vragen of hij in zijn omgeving risicovolle contacten heeft. ,,99 van de honderd zeggen dan 'nee, dat soort relaties heb ik niet'. Maar wanneer je ze bij de hand neemt, vind je vaak toch wat." Het hoeft geen bewuste misleiding te zijn, zegt Werkman. ,,Mensen weten niet wat je bedoelt. Je moet doorvragen. Zelf met voorbeelden komen van ongewenste situaties. Dat gaat beter als je dagelijks met integriteitsvraagstukken werkt."

Penningmeester

Zo'n ongewenste situatie staat het CDA in Leende nog helder voor de geest. Haar penningmeester haalde landelijk alle nieuwszenders en kranten toen er begin 2017 een van de grootste, Nederlandse drugslabs ooit in een speciaal gebouwde loods op zijn erf werd aangetroffen. Toch zag de partij geen noodzaak de procedures op weg naar de gemeenteraadsverkiezingen aan te scherpen. ,,Het had iedereen kunnen overkomen", zegt fractievoorzitter Peter Vertogen. Hij vond de media-aandacht nogal overdreven. 

Hun penningmeester Wim van der P. lette op de centen, meer niet. Na zijn royement bleken de financiën 'tot de laatste cent' te kloppen. De kiescommissie van de partij praat met kandidaten vooral over hun politieke capaciteiten, al komt ook belangenverstrengeling aan bod. ,,Iedereen moet nevenfuncties kenbaar maken." Het landelijke CDA screent de eerste vijf kandidaten van iedere lijst, meent Vertogen. Tenminste, ze moesten vanuit Leende persoonsgegevens doorgeven. ,,Daar zal men wel iets mee doen." 

Dat blijkt een misverstand. Een woordvoerster van het landelijke CDA laat weten dat ze geen lokale kandidaten screent. De partij adviseert wel hoe nieuwe mensen te werven en alle raadsleden tekenen een integriteitsverklaring. Vraagt de Leendese partij haar kandidaten naar 'foute figuren' in hun familie en kennissenkring? Fractievoorzitter Vertogen: ,,Dat vind ik wel wat ver gaan. In een dorp weet je wel wat voor vlees je in de kuip hebt. De sociale controle is heel anders." Vertogen beaamt dat die in het geval van penningmeester Van der P. tekort schoot. ,,Hij stond midden in de gemeenschap en deed veel voor mensen." 'Ons kent ons' biedt geen garanties. ,,Maar je moet ergens beginnen."

Onafhankelijkheid

Zelfs een degelijke screening biedt geen garanties, zegt Werkman. Criminele zaken vindt BING tijdens zo'n integriteitstoets niet vaak. ,,We kunnen alleen maar in openbare bronnen kijken. Je moet het doen met de VOG en media. Een foute broer haal je er maar moeilijk uit met een screening." Bij de meerderheid van de kandidaten valt volgens Werkman echter wel iets aan te merken op de onafhankelijkheid. Niet per se zware zaken, maar vaak nevenfuncties. Belangen botsen soms met een plek in het openbaar bestuur. Onvermijdelijk, want lokale bestuurders moeten besluiten nemen over zaken waar ze tussen werken en leven. Maar dat moet je niet zomaar zien als onvermijdelijke bijwerking. De bestuurder die zich wilde buigen over windmolens maar twee van die gevaartes op zijn grond had staan, kreeg van BING het dringende advies zich in te zetten voor een ander onderwerp.

Of een screening door de AIVD helpt, zoals hoogleraar Kolthoff voorstelt, waagt BING-directeur Werkman te betwijfelen. Alle raadsleden napluizen is een monsterklus. Wanneer iemand als stroman fungeert voor een crimineel, kun je je afvragen of je wel iets verontrustends over die persoon vindt, zegt Werkman. En hij ziet nog een bezwaar: ,,Je kunt zelfs met een strafblad in de raad." Al zou de AIVD ontdekken dat je 'foute vrienden' hebt, dan kun je iemand daarmee niet de toegang tot gemeenteraad ontzeggen. ,,Dan moet je eerst de wet veranderen." De partij zou kunnen besluiten een 'verdachte' kandidaat van de lijst te halen. Maar de situatie in Valkenswaard rond raadslid Van Dijk laat zien dat dat niet zomaar gebeurt. Zijn partij Valkenswaard Lokaal meldde al snel hem 'zonder twijfel' op plek twee te handhaven. 

ED gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement
  1. Avant-Garde in Philips Stadion Eindhoven: verliezen ster voelt als ‘mes in je rug’
    PREMIUM

    Avant-Gar­de in Philips Stadion Eindhoven: verliezen ster voelt als ‘mes in je rug’

    EINDHOVEN - Met lood in de schoenen ging Johan van Groeninge (61) dinsdag naar zijn werk. In 2018 heeft zijn restaurant in het Philips Stadion nog een Michelinster, komend jaar niet meer. Die is hem maandag bij de presentatie van de nieuwe toonaangevende culinaire gids afgenomen. Geschrapt, koel en zakelijk. Totaal onverwacht en zonder toelichting. Zo gaat dat bij Michelin. Het is, om het plat samen te vatten, ‘klotenieuws’. ,,Het juiste woord”, vindt Johan's vrouw Lilian (61).

In samenwerking met indebuurt Eindhoven