Volledig scherm
Foto ter illustratie © anp

Alle Europeanen zijn immigranten

opinieImmigratie is een groot probleem. Paus Franciscus noemde de migratiecrisis onlangs 'onbetwijfelbaar een teken des tijds'. Frank van Helmond uit Eindhoven, die schrijft over culturele en politieke thema's, heeft daar een mening over. Hij is de schrijver van dit opiniestuk.

Twee tegengestelde benaderingen van het immigratievraagstuk beheersen het politiek en maatschappelijk debat. Over een derde benadering wordt liever gezwegen.

In de ene benadering betekent immigratie van niet-Europeanen het wis en zekere einde van de Europese cultuur, identiteit en samenlevingsorde. In deze benadering valt op dat het vaak niet gaat over Europese, maar over Noord-West-Europese of over Nederlandse, zelfs Hollandse cultuur en identiteit: symptoom van ernstige historische geheugenstoornis en geografische bijziendheid. In deze benadering past het gelijk van het anti-islamistisch populisme.

In de tweede benadering is immigratie uit niet-Europese regionen geen bedreiging, maar een kans, ja noodzaak. De Europese bevolking krimpt en vergrijst en zit verlegen om nieuwe, jonge aanwas. Een deel van de immigranten keert vroeger of later terug of brengt het hier verdiende geld en de hier verworven kennis en ervaring naar de regio van herkomst. Is dat niet het proces dat men in Europa wil aanjagen: ontwikkeling in de regio? In deze benadering past het gelijk van de Duitse welkomst-politiek: de redelijk succesvolle integratie van een miljoen immigranten in twee jaar tijd.

Een derde benadering ontbreekt in het maatschappelijk debat en wordt gemeden door politici met een allergie voor 'weidse perspectieven'. Deze benadering ziet migratie als een natuurnoodzakelijk verschijnsel. Immigranten kunnen niet worden tegengehouden, net zomin als emigranten weerhouden kunnen worden te vertrekken.

Quote

Immigranten hebben de taal gebracht en het onderscheid tussen beschaving en barbarij

Frank van Helmond, schrijver van dit opiniestuk

Europese cultuur bestaat als een eenheid in al haar diversiteit, omdat die in een lange en bewogen historie is ontstaan uit onophoudelijke immigratiegolven. Immigranten uit de Himalaya hebben ooit het meest wezenlijke element van culturele eenheid in verscheidenheid naar het Europese continent gebracht: uit hun taal hebben alle Europese talen zich ontwikkeld. Immigranten hebben stabiliteit in het bestaan van jagers en nomaden gebracht: de bescherming van dorpen en steden in de bedreigende wildernis. Immigranten hebben het onderscheid gebracht tussen beschaving en barbarij. Allen die delen in het beheer van de aarde en al wat daarop leeft en beweegt, allen die het daarbij behorende stelsel van symbolen, letters en cijfers beheersen: die delen in dezelfde cultuur en identiteit, die horen erbij; zij delen de Europese cultuur. Alle Europeanen zijn immigranten; andere bestaan niet.

In deze derde benadering past het pleidooi van paus Franciscus voor verruiming van de welkomst-politiek jegens vluchtelingen en anderen op zoek naar een beter bestaan. De paus wordt verweten dat hij zich - goed bedoeld maar naïef - als geestelijk leider op het terrein waagt van de politieke verantwoordelijkheid, in strijd met de grondwet van de verlichte democratie en rechtsstaat: de scheiding van kerk en staat. Juist als geestelijk leider echter spreekt de paus de Europese politieke leiders aan op hun verantwoordelijkheid, met name waar het gaat om 'collectieve en willekeurige uitzettingen van migranten'. De paus wijst trouwens voortdurend op internationale conventies en recht.

Het wezen van cultuur ligt dieper dan technieken van levensonderhoud en welvaart, dieper zelfs nog dan taal. Cultuur is ten diepste gefundeerd in voor de hele gemeenschap geldende afspraken, die op hun beurt weer gefundeerd zijn in morele gedragsnormen: het door allen gedeelde besef van goed en kwaad. Ook het besef van recht en gerechtigheid is deze kant opgebracht door immigranten, kleine groepen uit het Midden-Oosten met een idealistische boodschap: kleine joodse en vroeg-christelijke gemeenschappen in de multiculturele steden in het Romeinse rijk, waar ze betrekkelijk snel toenamen in aantal en invloed.

Quote

Europese cultuur hoog houden is het omgekeerde van groepen en culturen buitensluiten

Frank van Helmond

De vraag is waarom die joodse en christelijke ideologie in feite alle andere invloeden in zich heeft geïntegreerd in één Europese cultuur. Europa is niet alleen historisch ontstaan uit immigratie; de joods en christelijk geïnspireerde Europese cultuur is in zichzelf een migratoire mentaliteit. Essentie van die cultuur op het diepste niveau is migratie: wegtrekken uit gevestigde opvattingen en posities. Het 'bijbelse' levensbesef wortelt in de herinnering aan de migratie van Israël uit het slavenhuis. De Europese cultuur verenigt mensen die met elkaar de kunst delen van 'innerlijke emigratie': de kunst van (zelf)kritiek, afstand nemen van het eigen gelijk, de openheid en bereidheid tot geven en ontvangen, overleggen en delen, de durf om radicaal omgekeerd te denken over de gevestigde sociale en economische rangen en standen, over menselijke sterkte en zwak-te: 'de laatsten zullen de eersten zijn'; 'gelukkig de armen, hongerigen en bedroefden; wee de rijken, de verzadigden, de lachers', in één alles samenvattende formule: 'centraal stellen van de menselijke persoon' (paus Franciscus).

Europese cultuur hoog houden is het radicaal omgekeerde van groepen en culturen buitensluiten. Het is de cultuur van altijd waakzame kritiek, van altijd innerlijk onderweg zijn, en van immigranten vertrouwen afdwingen in deze unieke Europese gestalte van humaniteit.

Trouwens: met of zonder zoveel en zo zware woorden is het niets anders dan precies die Europese humaniteit die immigranten in Europa komen zoeken. Daar mogen en moeten wij die immigranten aan herinneren, in debat, in conflicten en in de eerste plaats in het zelf consequent praktiseren van die joodse, christelijke en humanistische waarden en normen die de kern zijn van de Europese cultuur en identiteit. Dan gaat Europa niet ten onder in immigratiegolven, maar worden immigranten Europeanen.

Volledig scherm
© Lex van Lieshout ANP XTRA