Volledig scherm
Het kasteel in Helmond (archieffoto). © Ronald Otter

Achtergrond kruizen kasteel Helmond ontkracht

HELMOND - Je hebt historische feiten en je hebt mythen. Volgens architect en amateurhistoricus Marc Robben behoort het verhaal dat de andreaskruizen op de gevel van het Helmondse kasteel een verwijzing zijn naar rechtspraak tot die laatste categorie. Zoveel werd dinsdag duidelijk tijdens Robbens lezing over tekens van (bij)geloof op gebouwen.

Volledig scherm
Andreaskruizen op het kasteel in Helmond. © Marc Robben

Honderden diagonale kruizen - zoals die op de kasteelgevel in Helmond - heeft Vlaming Robben overal in West-Europa gezien. Meer dan voldoende om in twijfel te trekken dat de symbolen eraan herinneren dat in het kasteel ooit recht is gesproken. Iets waar geschiedkundige -en autoriteit op het gebied van Brabantse heemkunde- Willem Knippenberg heilig van overtuigd was. Het valt niet uit te sluiten, geeft Robben toe. ,,Maar het kan zoveel meer betekenen.”

Metselaarstekens als de andreaskruizen zijn op veel oude gebouwen in West-Europa te vinden. Op zo'n 2.200 stuks maar liefst. Vaak hebben die een religieuze oorsprong, zo wordt tijdens de voordracht op initiatief van Volksuniversiteit Helmond en de bieb duidelijk. Misschien wel een pre-christelijke origine zelfs.

Robben neemt de circa dertig toehoorders mee op een reis door de geschiedenis, die eigenlijk al begint in de oudheid. In de tijd dat mensen rotsen en bomen aanbaden. Veel uit die tijd van het animisme sijpelde nog door naar het christelijke tijdperk, maakt Robben duidelijk. ,,Het geloof in draken en trollen is daar een kenmerk van."

En zo hebben de andreaskruizen misschien ook een heidense oorsprong, maar werden ze door het kerkelijke gezag gelinkt aan een heilige (Andreas) om ze op een bijbels verantwoorde manier, zo speculeert Robben, een nut te laten hebben voor de mensheid: ze moesten ons voor onheil behoeden. ,,Met een chic woord, van Griekse origine: apotropaëische symbolen."

Teken van afweer

,,Maar een diagonaal kruis is eigenlijk in de universelere zin een teken van afweer", vervolgt hij. ,,Als je iemand duidelijk wilt maken dat hij niet op een bepaalde plek mag komen, zet je ook een bord met een schuin kruis neer." Kerken en andere historische gebouwen zijn bezaaid met zulke symbolen, blijkt uit de inventarisatie van Robben. Zelfs op de gevel van het oude postkantoor in Deurne prijken enkele markante kruizen. ,,Maar die lijken mij puur ter decoratie. Sier kan natuurlijk ook een doel zijn."

Soms hebben de symbolen wat meer menselijke contouren. Wat te denken van de 'green man', de term die door Lady Raglan werd verzonnen voor het hoofd met de bladeren en takken? Ook op vele kerkgevels zijn deze groene mannetjes te zien. Maar wat werd er nu precies met al die symbolen bedoeld? ,,Het mooie is, we weten het nooit zeker", laat Robben de waarheid in het midden. Hij onderbouwt: ,,Veel verhaalvertelling uit de middeleeuwen was gelaagd. Ze hadden een functie voor de boeren, maar ook voor één voor de geestelijken en weer een andere voor de adel. Zo blijft de betekenis open voor interpretatie."

In samenwerking met indebuurt Helmond