Volledig scherm
Na de vrijspraak van politieman Jason Stockly voor het moedwillig doodschieten van Anthony Lamar Smith werden de straten van St. Louis en Ferguson opnieuw bevolkt door woedende demonstranten en volgelingen van de Black Lives Matter-beweging. © AFP

Politiegeweld tegen zwarten, 5 jaar later: Ferguson moet weer leren vertrouwen

Ferguson 5 jaar laterFERGUSON - Twee zwarte jongemannen lieten in St. Louis en Ferguson het leven door politiekogels. Dat ontketende in heel Amerika een enorme volkswoede onder de Afro-Amerikaanse bevolking. Vijf jaar later keerden twee studenten journalistiek, Leon Kleinveld uit Tilburg en Liam Toll uit Helmond, tevens ED-medewerker, terug naar het epicentrum van het zwarte verzet.

Twee studenten in St. Louis: Leon Kleinveld uit Tilburg en Liam Toll uit Helmond

Waren we bang? Totaal niet. Moesten we voorzichtig zijn en op onze hoede? Jazeker. St. Louis en Ferguson zijn nog altijd niet veilig. Zeker niet in de avonduren. Dit wisten we al voordat we vertrokken maar toch wilden we gaan. De drang om het verhaal te vinden en te vertellen was daarvoor te groot. Beiden hebben wij een passie voor Amerika. We volgen het land op de voet en wisten van de gebeurtenissen af. We hebben ons bijna twee maanden voorbereid op dit verhaal.

Via Twitter kwamen we uit bij Tony Rice. Met hem maakten we een afspraak voor een interview. Dat vond plaats in een kerk waar een daklozenopvang gevestigd is. Dankzij hem hebben we tal van mensen ontmoet en kunnen ondervragen. Rice leidde ons rond door de stad en toonde ons de belangrijkste plekken.

Dit verhaal zijn we letterlijk op straat gaan halen. De mensen die we ontmoet hebben, spreken we nog wekelijks via sociale media. Gelukkig blijft het nu rustig in de stad en gaan ze door met hun verzoeningsgesprekken. En wij kregen voor onze buitenlandproductie een tien.

Canfield Drive in Ferguson, Missouri. Voor ons ligt een donker stuk asfalt in de weg. Het is stil, soms rijdt er een auto voorbij of passeert een voetganger. Vijf jaar geleden was die stilte wel anders, toen lag hier op de plek waar wij naar kijken, een jongen vier uur lang met zijn gezicht op het asfalt. Hij heette Michael Brown Jr., op die 9e augustus 2014 was hij nog maar 18 jaar oud. Hij had die dag sigaretten gegapt en was op weg naar zijn oma, toen de politie hem aanhield.

Over wat er daarna gebeurde, doen verschillende verhalen de ronde. Burger-activisten zoals Tony Rice, die ons hier bracht, zeggen dat hij zijn handen opstak. De politie verklaart dat Brown de blanke agent Darren Wilson aanviel. Hoe dan ook moest hij het met zijn leven bekopen door zes kogels uit het politiegeweer.

,,Daar lag hij." Tony Rice tuurt naar de plek waar Brown lag. Die strook asfalt is vervangen, een macaber monument. Rice, een voorvechter van gelijke rechten voor Afro-Amerikanen, kent de beladenheid van deze plek. ,,We zagen het als een dikke middelvinger van de politie in onze richting", zegt hij. Hij voelt zo weer de woede die de zwarte bevolking van zijn stad de straat op bracht om te demonstreren tegen de politie. De blanke, racistische hoeders van het kwaad, die met onevenredig veel meer geweld meenden te mogen optreden tegen mensen met een kleur. Die woede zat diep en nog steeds.

Volledig scherm
Plek waar Michael Brown het leven liet: een strook asfalt werd vervangen. © ED

Het politiebureau van Ferguson oogt erg luxe. Het past niet in de stad, alles ziet er oud uit en de huizen zijn klein. Maar bij het politiebureau en de brandweerkazerne lijkt er niet op geld gelet te zijn: ze ogen kolossaal en mooi. In het politiebureau spreken we met Alan Eickhoff, luitenant-kolonel bij de Ferguson Police Department. Hij weerspreekt Rice. ,,Toen wij het lichaam van Michael wilden bergen en bewijzen veilig wilden stellen, werden we door de inwoners onder vuur genomen. Telkens als we dichterbij kwamen, schoten ze. Daarom duurde het vier uur. Wij zouden nooit iemand urenlang expres op straat laten liggen."

Die nuance drong nooit door in de berichtgeving over de dood van Brown en de rassenrellen die daarna uitbraken. Er spoelde een golf van verontwaardiging over Amerika om de onmenselijke manier waarop politiefunctionarissen met zwarte landgenoten omgingen. Massa's demonstranten trokken naar Ferguson, veroverden de straat en Tony Rice was een van hen. Hij stopte met werken om activist te worden. ,,De dood van Michael was voor mij het moment om op te staan. Ik dacht bij mijzelf: dit is zo'n belangrijk moment in de geschiedenis, hier moet ik bij zijn."

Black Lives Matter

Twee zwarte doden in Ferguson en St. louis

Twee schietincidenten met dodelijke afloop zetten Ferguson, St. Louis en vele andere Amerikaanse steden in vuur en vlam. De politie was en is de gebeten hond omdat die racistisch zou opereren.

De kiem van de protesten werd gelegd op 20 december 2011, toen Anthony Lamar Smith (24) na een achtervolging in St. Louis werd doodgeschoten door de blanke politieman Jason Stockly. Kort ervoor had die uitgeroepen ‘Going to kill this motherfucker, don’t you know.’ Op 9 augustus 2014 stal Michael Brown sigaretten. Op weg naar zijn oma stierf hij op de straten van Ferguson door zes schoten van politieman Darren Wilson. Wilson werd vrijgesproken

Hij zag de Black Lives Matter-beweging de stad binnenkomen. Die zag een jaar eerder het levenslicht na de dood van de 17-jarige Trayvon Martin in Florida. Was de beweging sindsdien vooral via social media actief, door Ferguson traden de vijfhonderd sympathisanten voor het eerst zichtbaar en hoorbaar naar buiten om de lokale inwoners te ondersteunen in hun strijd tegen de politie. Dat deed de groep zo goed georganiseerd dat ze in de media de grootste aandacht kreeg en niet alleen binnen Amerika maar ook ver daarbuiten uitgroeide tot het boegbeeld van de Afro-Amerikaanse roep om gelijkberechtiging.

Op onze tocht door de stad vertelt Rice over de jaren die achter hem liggen, over de rellen die de stad in haar greep hielden en de dagen dat hij voor zijn eigen leven vreesde. De angst is nog altijd in zijn ogen te zien. Drie jaar na de dood van Brown, in september 2017, liepen de rellen echt uit de hand nadat de blanke politieagent Jason Stockley vrijgesproken werd van moedwillige liquidatie van Anthony Lamar Smith in St. Louis, in 2011. Op geluidopnames van kort voor dat incident hoor je Stockly roepen: 'Going to kill this motherfucker, don't you know.' Gebrek aan bewijs oordeelde de rechter desondanks.

De vlam sloeg in de pan en Tony Rice was er weer bij. ,Ik dacht dat ik doodging", zegt hij. ,,Ons werd opgedragen om op de grond te gaan liggen. Omdat ik op mijn fiets was gegaan, zei ik dat dat niet ging. Ik wilde mijn fiets aan de kant schuiven. Een agent drukte mij op mijn fiets en zette een knie in mijn rug. Hij had niet door dat de stang langzaam mijn keel dichtdrukte," vertelt hij met zijn handen om zijn keel.

Er was nog een andere oorzaak voor zijn ademnood. ,,Traangas." De politie gebruikte dat veel, maar volgens Rice ongecontroleerd. ,,De politie van Ferguson bezit niet eens traangas. Dat werd door de staatspolitie en de gemeentelijke politie meegenomen. Omdat veel agenten niet getraind waren om het te gebruiken, ontstonden er grote traangaswolken." Een vriendin en mededemonstrant, Alicia Street, verhaalt van een begrafenis waar ze geruime tijd na de rellen bij was. ,,Daar werd ik voorgesteld aan een voor mij nog onbekende jongen. Hij herkende mij wel. Hij zei dat we samen traangas ontvangen hadden in Ferguson." Ook dat is dus blijkbaar Ferguson, mensen kennen elkaar van het traangas.

Volledig scherm
De Black Lives Matter-beweging maakt zich sterk voor gelijke kansen en gelijke rechten voor mensen met een donkere huidskleur. © AP

Wantrouwen

In die weken van rellen bereikte het wantrouwen tussen inwoners en politie een climax. Met elkaar praten was niet mogelijk, horen we nu. Er werd veel gescholden, ruzie gemaakt, gevochten, vernield. ,,Kinderen waren zelfs bang voor ons", erkent politiebaas Alan Eickhoff. ,,Ik liep wel eens een school in om te praten met mensen en te laten zien dat wij niks kwaads in de zin hebben. Als je dan kinderen met hun rug tegen de muur ziet staan en weg ziet rennen voor je, dan breekt je hart. Kinderen zouden zich juist veilig moeten voelen."

De kernvraag is hoe het vijf jaar later met dat wantrouwen is gesteld. De wrevel over en weer is nog niet volledig weg maar langzaam lijkt het wederzijdse vertrouwen weer te groeien en wordt het gespleten Ferguson ook weer meer één geheel. Maar dat gaat met kleine stappen, geven alle mensen die je spreekt in de stad toe. Neem oud-marineofficier Perez Daniels, die met zijn vrouw tijdens de demonstraties zorgde voor het eten voor de deelnemers. Elke dag. Dat hebben ze daarna doorgezet. Samen met Tony Rice, Alicia Street en andere vrijwilligers zetten ze zich in voor de kwetsbaren van de stad, de daklozen, ongeacht hun huidskleur. Daniels: ,,De politie helpt ons nu mee om daklozen van de straat te krijgen en ze in ons opvangcentrum plek te bieden. Aan de andere kant beboet de politie de daklozen ook nog steeds. Dit zijn mensen die dat helemaal niet kunnen betalen en door boetes alleen nog maar meer in de problemen raken. Dat moet veranderen."

Maar dat het langzaam beter gaat met Ferguson, daar zijn vriend en vijand het over eens. Ze praten namelijk weer met elkaar. Op regelmatige basis schuiven mensen van het Department of Justice, de politie, inwoners en de gemeente bij elkaar aan tafel om te praten over hoe het met de stad gaat en wat er beter kan. Dat zijn vergaderingen die plaatsvinden in de openbare bibliotheek van Ferguson.

Volledig scherm
Tony Rice bij de straat waar Michael Brown stierf. © ED

Toenadering

Wij mogen er een meemaken. Je merkt dat daar een nieuw fundament voor vertrouwen wordt gelegd door inwoners die er onderling met elkaar over praten en die de toenadering tot de politie zoeken. Ze zien nu dat die het ook beter wil maken in de stad. Laten zien dat je verandering wilt, geeft iedereen weer hoop. Dat is een verademing na alles wat we gehoord hebben over de stad en wat er de afgelopen jaren misging. Volwassen mensen die als volwassenen met elkaar praten. ,,Toen we hier vier jaar geleden mee begonnen liet niemand elkaar uitpraten," vertelt Rice. ,,Nu kunnen we gewoon communiceren met elkaar."

Politiecommandant Alan Eickhoff beaamt dat ook. ,,Vier jaar geleden begonnen we met Fuck you, Fuck you-gesprekken. Nu kan ik gewoon met stadsgenoten aan tafel gaan zitten om te praten." Ook nieuw: de demonstranten laten van tevoren al aan de politie weten waar en wanneer ze de straat op gaan. De politie kan dan bijvoorbeeld de weg al afzetten. Demonstraties verlopen nu vreedzaam. Andersom gebeurt het ook; als er een schietincident is waar geen politie bij betrokken is dan laat die dat weten aan de contactpersonen binnen de vaste groep demonstranten. Die kunnen dan geruchten ontzenuwen en erger voorkomen.

Het vertrouwen tussen politie en (gekleurde) inwoners van St. Louis en Ferguson herstelt beetje bij beetje. De korpsleiding raadt agenten aan om actief met inwoners in gesprek te gaan als ze aan het patrouilleren zijn. Eickhoff: ,,Ook spoor ik ze aan om eens te gaan lunchen op een school en te praten met kinderen. Daardoor neemt de angst ook bij hen af. Ze zien dat we anders zijn dan ze dachten."

Volledig scherm
De politie in Ferguson kreeg veel kritiek te verduren vanwege vermeend racistisch gedrag. © EPA

In samenwerking met indebuurt Helmond