Volledig scherm
foto Lex van Lieshout/ANP

Alziend oog is gevaar voor privacy

OPINIE - De auteur, Lambèr Royakkers, is universitair hoofddocent Ethiek aan de Technische Universiteit Eindhoven en de Nederlandse Defensie Academie en schrijver van het boek 'Overal robots: Automatisering van de liefde tot de dood' (2012).

Drones met intelligente camerasystemen en geur- en warmte-detectiesensoren bieden nieuwe mogelijkheden bij het uitvoeren van politietaken: het opsporen van wetsovertredingen en misdrijven, handhaving van de rechtsorde en preventie. In Nederland worden al politiedrones ingezet voor het opsporen van wietplantages, het beveiligen van festivals, het ontruimen van gebouwen en het verkennen van stedelijk gebied om inbraken te voorkomen.

De keerzijde is een mogelijke aantasting van de privacy van burgers. Door de inzet van drones kan controle worden uitgeoefend op een wijze die daarvoor niet mogelijk was. Inbreuk op privacy is toegestaan, indien daar goede redenen voor kunnen worden gegeven. De overheid draagt tenslotte de verantwoordelijkheid voor de veiligheid van haar burgers. De mogelijkheid bestaat echter dat handelingen van burgers 24 uur per dag geregistreerd worden.

Virtueel alziend oog

Het te pas en onpas inzetten van drones creëert een virtueel 'panopticum' (dat 'alziend' betekent). Het panopticum, ontworpen door ethicus Jeremy Bentham (1748-1832), is een koepelvormige gevangenis waarin een cipier direct toezicht heeft op alle gevangenen, die in celringen zitten met ramen naar de binnenkant van de cirkel. De cipier zit in het midden in een toren. Hij kan alle gevangenen observeren, maar de gevangenen kunnen hem niet zien. Het idee hierachter is eenvoudig: wanneer individuen onder controle worden gehouden door het alziend oog (het oog dat ziet zonder gezien te worden), laten ze zich disciplineren en zijn ze beheersbaar. De vraag is of wij in zo'n samenleving willen leven. De opmars van politiedrones is een voorbode voor de wijze waarop het virtuele panopticum geaccepteerd zal worden, als wij niet op tijd stilstaan bij de maatschappelijke gevolgen daarvan. De essentie van de rechtsstaat is dat er een evenwicht bestaat tussen bescherming door de overheid en bescherming tegen de overheid. Zonder privacybescherming is de overheid een potentiële bedreiging voor de rechten van haar eigen burgers. Anderzijds verliest de overheid haar legitimiteit als ze de veiligheid van haar burgers niet kan waarborgen.

Grotere nadruk op opsporing en handhaving

Naast het privacyvraagstuk komt er door de opmars van drones een steeds grotere nadruk te liggen op opsporing en handhaving ten koste van hulpverlening. Hierdoor verdwijnt de visie waarin de maatschappelijke taak van de politie voorop staat – met de nadruk op 'sociale instrumenten' als samenwerking en overleg – naar de achtergrond. Hoewel technische en sociale instrumenten elkaar niet uitsluiten en ook de maatschappelijke visie op de politiemissie kan profiteren van nieuwe technologie, wordt binnen de politieorganisatie nu vooral gedacht aan taken op het gebied van opsporing en handhaving. In 2007 werd dit reeds geconstateerd door voormalig hoofdcommissaris Eric Nordholt van Amsterdam, die in 1977 aan de wieg stond van de nieuwe maatschappelijke visie op de missie van de politie. In een reactie op de in zijn ogen te sterke nadruk op controle en rechtshandhaving door de politie in de wijken rond Parijs zei hij: "De kunst is een verstandig en sociaal bewogen evenwicht te vinden tussen wat men in de technisch controlerende sfeer doet – camera's, scans, virtuele poorten – en het sociale veld. De politie zou veel intelligenter na moeten denken over de vraag: Hoe verbinden wij technieken die ons in staat stellen te controleren met een sterk sociaal georiënteerde politie?"

Wel en geen legitieme inzet

Misschien nog verontrustender dan politiedrones zijn de drones die beschikbaar zijn op de civiele markt. Bedrijven zetten drones in voor rechtmatige doeleinden als onderhoudscontrole van hoge gebouwen, inmeten van kadastrale grenzen, opsporen van brandhaarden, meten van radioactiviteit en dijkbewaking. Daarnaast kunnen drones worden ingezet voor minder legitieme doeleinden. Voor 300 euro kan iedereen bij de Mediamarkt of Wehkamp een drone kopen met ingebouwde camera's. Hoewel deze drones nog beperkt zijn in hun mogelijkheden – een bereik van 50 meter en maximaal 15 minuten vliegen –, schuilt er een gevaar in. Je kunt er je buren mee begluren zonder dat zij het in de gaten hebben of weten wie hen begluurt. Privacywetgeving haalt weinig uit, omdat het haast ondoenlijk is om kwaadwillende drone-bezitters te traceren.

Gezien de razendsnelle ontwikkelingen is het niet ondenkbaar dat binnenkort drones te koop zijn die vrijwel geruisloos woningen binnendringen, filmen of gesprekken opnemen of voorwerpen pakken en laten vallen. Voor paparazzi, stalkers, criminelen en terroristen biedt deze ontwikkeling ongekende mogelijkheden op. Voor de onschuldige burger dreigt een virtueel panopticum waarin hij constant doelwit kan zijn van kwaadwillende drone-bezitters.

Er haast bij een debat over de verschillende zaken die in het geding zijn bij de inzet van politiedrones en commerciële drones.

ED gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement