Volledig scherm
Wie twijfelt aan de intenties van het streven naar een 'steeds hechter verbond van volkeren' moet eens het herdenkingscentrum in Sebrenica bezoeken. © REUTERS

Europese verkiezingen: Kiezen voor een hechter verbond tussen volkeren

OpinieDonderdag kiezen we weer voor Europa. Maar waar begint Europa eigenlijk? En waar houdt het op? Dat vraagt de auteur van dit artikel, Bert van Roermund, zich af. Hij is rechtsfilosoof. 

Een aantal politieke partijen - waaronder CDA en VVD - vond het onlangs nodig om in de Tweede Kamer een merkwaardige motie te ondersteunen, ingediend door SGP en SP. Daarin wordt gevraagd om het perspectief van een 'steeds hechter verbond tussen de volkeren van Europa' uit de EU-Verdragen te halen. Men vond dat kennelijk wel een aardig praatje met het oog op de verkiezingen voor het Europees Parlement op 23 mei. 'Want kijk', moeten ze gedacht hebben, 'als een soortgelijk pleidooi David Cameron indertijd (2013-2016) stemmen heeft opgeleverd, dan mogen ook wij electorale winst verhopen van onze dappere stappen'. Of zoiets.

Onnozelaars

Aanvankelijk schudde ik meewarig het hoofd. Maar intussen denk ik er sterk over, mijn toga voor een geel hesje in te ruilen. Ik vraag mij af door wat voor onnozelaars wij in het parlement vertegenwoordigd worden. Je mag toch verwachten dat daar lieden zitten die - in meerderheid althans - elementair begrip hebben van Europees recht? Niet dus. Vanwaar mijn ergernis? Ten eerste dient een parlementariër te weten dat het streven naar 'een steeds hechter verbond' geen verdragsbepaling is maar de uiting van een gezindheid die vanaf 1950 aan de EU ten grondslag ligt. Zelfs degene die pleit voor een 'Europa der vaderlanden', doet dat omdat dit de beste manier lijkt om Europa tot een steeds hechter verbond te smeden. Het heeft dus niets met het beleidsmatig streven naar een federatie te maken, of met het afstaan van soevereiniteit. Ten tweede, het gaat niet om een verbond tussen de lidstaten van de EU maar tussen 'de volkeren van Europa'. Dat maakt nogal uit. Veel lidstaten herbergen verschillende volkeren. De Schotten zijn de Engelsen niet, de Catalanen de Spanjaarden niet, de Samen de Finnen niet, de Vlamingen de Walen niet, en ga zo maar door. Bovendien is één volk soms over verschillende staten verspreid. Basken zijn er niet alleen in Spanje, maar ook in Frankrijk. Catalanen vind je al evenzeer aan twee kanten van de Pyreneeën. Ook zijn er nationaliteiten waarbij je je kunt afvragen of er een volk bij hoort: de Belgen bijvoorbeeld. De grondleggers van de Europese eenwording hadden helemaal geen Verenigde Staten van Europa op het oog, laat staan het afschaffen van nationale staten. Ze wilden vooral een dam opwerpen tegen etnische scheidslijnen als basis voor politieke programma's. Dat zou 'de volkeren' ten goede komen. Wie daar tegen is moet vooral nog eens gaan rondreizen op de Balkan en even stoppen bij het herdenkingscentrum van Srebrenica.

Wereldkaart

Maar eerst een andere vraag. Hoezo volkeren van Europa? Waar begint Europa eigenlijk? En waar houdt het op? Europa, zegt men wel, is het werelddeel dat in het oosten een grens mist. Op de wereldkaart bekeken is het een aanhangsel, een 'westkaap' van Azië. Ergens in de Oeral schijnt een bordje te staan dat de grens aangeeft, maar dat is een grap. Want de Oeral zelf is nauwelijks waarneembaar in het Russische landschap. Tot zover het oosten. Bij nader inzien is er ook in het westen geen duidelijke lijn te bekennen waar Europa ophoudt. Zelfs als het niet-zo-Verenigd Koninkrijk de EU verlaat, zal het zich regelmatig bij Europa moeten rekenen. Ierland, nog verder westwaarts, rekent zich er eigener beweging al toe. Trouwens, in Brussel en Reykjavik wordt hard gewerkt aan toetreding van IJsland - blijkbaar ook een Europees land. Dan hebben we het nog niet gehad over de ingewikkelde relaties van lidstaten met 'overzeese gebiedsdelen'.

De laatste president van de Sovjet-Unie, Gorbatsjov, had gelijk toen hij stelde dat Europa eindigt bij Wladiwostok en weer begint bij Los Angeles.

Dat houdt allerminst in dat de EU almaar groter moet worden; of dat de EU het kan stellen zonder goed bewaakte buitengrenzen. Dat kan geen enkele politieke orde zich permitteren. In de opmaat naar de verdragsteksten van de EU betekent 'de volkeren van Europa' eigenlijk hetzelfde als 'alle volkeren die bereid zijn over hun eigen etnische schaduw heen te springen'. Al klinkt het gek, ook Afrikaanse volken moeten we dus tot 'de volkeren van Europa' rekenen: volkeren waar de EU voor in wil staan als ze niet kiezen voor etniciteit maar voor een gezamenlijke strijd tegen vervuiling, corruptie, imperialisme en massamigratie.

Het is perfect mogelijk om het verbond tussen volkeren hechter te maken zonder dat hun staten opgenomen worden in de EU. Dat gebeurt trouwens al, bijvoorbeeld door landen als Noorwegen en Zwitserland plaats te bieden in de Europese Economische Ruimte, onder dezelfde rechten als de EU maar zonder lidmaatschap. Het kan ook op wereldniveau, bijvoorbeeld door scherper onderscheid te maken tussen 'vrije' en 'eerlijke' mededinging op een gemeenschappelijke markt; en door armere landen in WTO-verband fatsoenlijk tegemoet te treden. Zeker, ook ik vind de EU dikwijls een moloch die vooral energie steekt in het bouwen van een 'fort Europa'. Overigens op last van die o zo soevereine lidstaten die zich geen van alle raad weten met massa-immigratie, milieuvervuiling, criminaliteit en imperialisme. In naam van onze soevereiniteit gaat mijn stem op 23 mei dan ook niet naar een partij die dat steeds hechter verbond tussen volkeren wil schrappen. Kun je trouwens een zwarte toga geel verven?