Volledig scherm
Sarah's Wereld is een spel en gaat over het meisje Sarah, dat in feite symbool staat voor ieder mens op aarde. Sarah neemt de leerlingen mee op ontdekkingsreis aan de hand van brieven. © gratis

Het tijdperk van de mens

OPINIEIngeborg van den Bold is huisfilosoof bij Tegenlicht Meet Up 040 en oprichter van Bold filosofische praktijk. Zij schrijft over de invloed van e mens op deze aarde.

Soms zie je een beeld dat je niet meer los laat. Een foto die zich brandt op je netvlies. Een afbeelding zo symbolisch dat die hele discussies kan vervangen. Mij overkwam dat een paar jaar terug toen ik tijdens het ontbijt de ochtendkrant op tafel legde. Een albatros staarde mij aan. Het was niet dat hij dood was wat zo'n indruk maakte, maar dat zijn maag vol met plastic doppen zat. De maag van de zeevogel was doorgeknipt en de hele maaginhoud was te zien. Een al plastic. In een enkel ogenblik snapte ik waarom het een probleem is dat de oceanen vol met plastic zitten. De blik van die ene dode vogel die mij aanstaarde, liet mij voelen dat ik verantwoordelijk ben. Verantwoordelijk voor al die doppen in zijn maag.

Antropoceen
De invloed van de mens op deze aarde is zo groot dat er een nieuwe term voor dit geologisch tijdperk is bedacht: Antropoceen, tijdperk van de mens. De VPRO besteedde hier onlangs aandacht aan in een Tegenlicht-documentaire. Bruno Latour, een Frans filosoof, zei de term Antropoceen ons bewust kan maken van de invloed die wij als mensen hebben op deze aarde: 'De aarde en de natuur waren een decor bij het toneel waarop zich de geschiedenis van de mensheid voltrok. Met het Antropoceen is het decor op het toneel gekomen.'

Eerder stond die natuur dus niet zelf op het toneel, twee eeuwen terug werden toeristen zelfs geblinddoekt door de Alpen geleid zodat zij die verschrikkelijke bergen niet hoefden te zien. In diezelfde tijd liet Alexander von Humboldt, ontdekkingsreiziger en wetenschapper, zien dat de natuur een samenhangend web vormt waarin processen van elkaar afhankelijk zijn. In de Tegenlicht-documentaire werd duidelijk dat Von Humboldt daarmee zijn tijd ver vooruit was.

Identiteitscrisis
En wij? Hoe zien wij de natuur? Hoe verhouden wij ons als mensen tot die natuur? Filosoof Matthijs Schouten stelt dat de milieucrisis een identiteitscrisis is. Wij weten niet meer wie wij zijn in relatie tot de natuur. Schouten onderscheidt vier manieren waarop wij ons tot de natuur kunnen verhouden: Gebruiken wij als heerser de natuur voor ons eigen welbevinden? Hebben wij de aarde als rentmeester te leen van onze kinderen? Zien wij de natuur als onze partner waarmee wij samenwerken? Of zijn wij participant, deel van het grotere geheel de natuur?

Ik denk dat er nog een vijfde houding is, die zich toont in de blik van de albatros. De natuur kan zich ook aan ons opdringen, ons ter verantwoording roepen, niet als partner, maar juist als het volstrekt andere. Ik denk hierbij aan de filosoof Levinas die sprak over het gelaat van de ander. De ander die mij aankijkt, voor alle begrip uit, met het bevel: gij zult mij niet doden. Ik denk dat er ook een natuurervaring mogelijk is die bij deze filosofie aansluit. Het is een ervaring die je zomaar kan aangrijpen als je 's ochtends de krant neerlegt en in een maag vol plastic van een albatros kijkt. Het is die ervaring, die verhouding tot de natuur, die opgeroepen kan worden door het gebruik van de term Antropoceen, het tijdperk van de mens. De mens die wordt aangestaard door de natuur, die ziet wat zijn invloed is geweest op deze aarde en die tot een antwoord geroepen wordt.