Volledig scherm

Scholen kunnen leren van 'Over de streep'

Bijna 1 miljoen Nederlanders kijken wekelijks naar 'Over de streep', een programma dat het volk net zo verdeelt als het huidige politieke klimaat. Voorstanders roepen op tot 'verplicht op alle scholen', tegenstanders beweren dat het schade berokkent aan de 'huilende' jongeren. Zowel voor- als tegenstanders hebben (on)gelijk.

'Over de streep' maakt op uitstekende wijze het onderwaterprogramma van onze jeugd zichtbaar. Dat kan de veiligheid in de groep aanmerkelijk vergroten, maar het risico is dat 'Over de streep' na verloop van tijd het nieuwe onderwaterprogramma wordt.

Pubers gaan volgende week weer nietsvermoedend naar school, waar ze niet over de streep gaan, maar worden afgestraft bij gedrag dat over de streep gaat. Lik op stuk. En nee, er is geen interesse in datgene wat ze ook meenemen naar school, datgene wat op donderdagavond zo treffend in beeld gebracht wordt. Een kijkje onder water kan geen kwaad.

De inzichten op het terrein van groepsdynamica zijn niet nieuw. Zet groepen mensen bij elkaar, en steeds spelen zich (vaak) onbewust dezelfde complexe processen af. Op school, op het werk, in de Tweede Kamer. In de jaren zestig werd al aangetoond tot welke vreemde gedragingen individuen in de groep kunnen komen. Salomon Asch werd geroemd en gevreesd om zijn Asch-experiment, waarin het hem lukt mensen uit te dagen hun eigen waarneming te wantrouwen. Stanley Milgram deed er nog een schep bovenop en liet zijn proefpersonen in virtuele moordenaars veranderen. Ook Philip Zombardo deed bizarre ontdekkingen, die hij later opschreef in zijn boek 'Het lucifereffect'. Zijn gevangenisexperiment toonde aan dat het monster in elk mens aanwezig is en zelfs in spel geactiveerd kan worden.

We doen de dingen, die de anderen van ons vragen in het belang van ons eigen ik. Ons gedrag is niet meer dan gericht op een zo veilig mogelijk bestaan in een wereld vol medemensen. We zijn op zoek naar ons zelf en maken daarbij gebruik van de ander, omdat we onszelf niet kunnen ontmoeten zonder de ander te leren kennen.

In het programma 'Over de streep' wordt uitstekend gebruik gemaakt van de diepste menselijke behoeften om erbij te horen, gezien te worden en jezelf te mogen zijn. Juist dat laatste aspect verdient aandacht in het onderwijs.

Volgende week starten de middelbare scholen weer en ik vrees dat het op veel scholen niet anders gaat dan vorig jaar. Na een korte kennismaking (wat is je naam en hoe was je vakantie), start het onderwijs. Daar worden we immers voor betaald! Boeken op tafel! Aan het werk. Pubers worden zo uitgenodigd om samen te doen alsof. Je ware ik laten zien is immers veel te bedreigend in een systeem waar het contract voor het contact gaat.

Tegenstanders van 'Over de streep' geven aan dat het programma onnodig op zoek gaat naar emoties van jongeren. Ik denk bij die kritiek aan een prachtige gedachte van systeemtherapeut Guy Ausloos, die zegt dat de mens zich alleen die problemen stelt, die het zelf kan oplossen. Als ze pijn laten zien, vertrouwen ze dus op het positieve effect van de openbaring. Laten ze die pijn niet zien, dan is het te vroeg. Onderschatten we de pubers niet door te stellen dat het slecht is om te huilen om wat pijn doet? Zijn jongeren zelf in staat om daarbij aan te geven wat wel en wat niet zichtbaar mag zijn? Is elke traan wellicht een traan die de kritische kijker zo graag zou laten? Als je tegenstander bent, welke streep ben je dan (nog) niet overgestoken? Wat kun je leren van deze jongeren die zo goed hun emoties én hun grenzen aangeven?

Voorstanders zeggen dat het programma verplicht moet worden op alle scholen. Een mooie, maar onhaalbare gedachte. Door iets verplicht te stellen, ontkracht je het gehele doel van 'Over de streep'. Ontmoeten start immers bij 'niet moeten'. Wat gebeurt als je op alle scholen zegt dat er jaarlijks een verplichte Challenge Day moet komen? Verander je daar iets mee of voed je alleen actie en reactie? Geef je het mooie van 'Over de streep' niet volledig uit handen als je het verplicht stelt? Bovendien moet je je realiseren dat er een wereld is na 'Over de streep'. Het echte werk begint pas the day after en de risico's van nieuw ongewenst gedrag liggen op de loer als scholen langzaamaan weer uit het contact dreigen te gaan.

Over de streep gaan, is een kwestie van vertrouwen. Je vergroot de veiligheid door samen onveilige dingen te doen. Mijn hoop is dat scholen nu niet massaal gaan voor een Challenge Day, maar vanaf de eerste schooldag gaan voor eerste, tweede en derde indrukken. Dat scholen ruimte maken om in te zetten op de groepsdynamica boven en onder water. Dat scholen ruimte maken om de leerlingen te leren kennen tussen thuis en school. Want vanuit echte kennismaking kun je samen zinvol kennis maken.

-

Door Ivo Mijland, trainer en opleider in Oirschot. Op 1 september verschijnt zijn boek 'Meer energie voor elke mentor'. Hij schreef verder onder andere het handboek 'Positieve groepsvorming'.