Volledig scherm
© Koen Suyk/ANP

U of jij maakt in de klas het verschil niet

Ik voel me totaal niet aangetrokken tot het gedachtegoed van de PVV. Gelukkig kan dat in Nederland. Vorige heeft Tweede kamerlid Harm Beertema van deze partij mij echter hevig aan het twijfelen gebracht.



De eenvoud waarmee hij en zijn partijleden de problemen in het land willen aan pakken, is van een zeldzame originaliteit. Je pakt een probleem, dat iedereen herkent en erkent, zoals de zoektocht naar een respectvollere omgang in het onderwijs. Vervolgens maak je een statement, in dit geval dat leerlingen verplicht u en meneer moeten gaan zeggen. Tenslotte laat je weten, dat als dit PVV-idee verplicht in het schoolreglement wordt opgenomen, het probleem enorm zal verminderen. Geweldig…

Het duurde even voordat ik van een eerste euforische reactie op de oplossing van Beertema bijgekomen was. Toen kwamen er vragen. U en meneer zeggen waar je en Hans gewoon is? Respect! Maar wat betekenen die woorden eigenlijk? Is de u van Beertema wel de u die respect afdwingt?

U of jij zeggen. Het is in de Nederlandse taal een complex gebeuren. Dat heeft veel met loyaliteit te maken. We gebruiken de aanspreekvorm die we van huis uit leren. In sommige gezinnen spreken kinderen hun ouders nog met u aan, maar het grootste deel van de schoolgaande kinderen leert van huis uit dat je zeggen ook heel beleefd is. Je spreekt de taal van het huis. Kinderen kunnen daardoor in een loyaliteitsconflict komen. Want als je 'je' geleerd hebt en je ontmoet iemand die om u vraagt, wil je daar best aan voldoen. Dat vraagt soms wat oefening. Andersom geldt dat ook. Zegt iemand tegen je: 'zeg maar jij', dan duurt het even voor je je u-attitude los kunt laten. Op scholen is de verschuiving van de taal van u en jij ook al decennia aan de gang. Veel docenten die nu voor de klas staan, verkiezen je boven u. Soms is er zelfs een cultuur van voornaam in plaats van achternaam. Soms is dat goed, soms niet.

De u-motie is een pijnlijke schop onder de kont van de vele docenten die geweldig verbonden werken met pubers uit alle lagen van de bevolking. De een doet dat goed met je, de ander vaart wel bij u'. Er is iets veranderd in de aanspreekvormen op scholen, maar gelukkig is de mens in al zijn ontwikkelingen mee veranderd. Daardoor past je vaak prima op een school (en soms ook niet).

Maar dan komt de koppeling die de PVV maakt: de aanspreekvorm terug naar de beleefdheidsvariant brengen zal het respect voor de meester en juf vergroten. Dertig jaar geleden had ik als scholier op de havo al docenten die ons je-toestemming gaven. Voor sommigen had ik respect, voor anderen niet. Ik had ook docenten die u eisten. Voor sommigen had ik respect, bij anderen gooiden we proppen door het lokaal. Het is een onzinnige gedachte dat de aanspreekvorm van invloed is op de relatie tussen leerling en docent. Die relatie komt voort uit de werkelijke ontmoeting tussen twee mensen en tussen leraar en klas. Respect ontstaat door samen te proberen er iets moois van te maken. Respect komt van re spectare. Respect betekent dat je van twee kanten moet kijken, luisteren en investeren.

Ik kan u zeggen vanuit respect, evengoed als ik jij kan zeggen vanuit respect. Respect betekent dat ik de ander behandel zoals ik hoop dat ik zelf behandeld word, en dus rekening houd met de behoeften van de ander.

De u-motie van Beertema zou het geweldig doen in een aflevering van Barbapapa. Je zegt dan 'u, u, Barbatruc' en iedereen past zich aan de opdracht aan. De realiteit in het onderwijs werkt – gelukkig – anders. Het zou te simpel zijn te denken, dat het woordje u, eventuele 'respectsproblemen' in het onderwijs oplost. Onderwijs wordt niet mooier door allemaal de zelfde opdracht uit te voeren, veel beter is het om te onderzoeken wat we van de verschillen tussen mensen kunnen leren. Een goede sfeer ontstaat niet door een enkel woordje. Een goede sfeer ontstaat door een gezagsverhouding tussen leraar en klas. Als trainer van docententeams zie ik gelukkig, net als dertig jaar geleden, dat pubers die geïnspireerd worden en serieus genomen worden, gewoon hun best doen om beleefd te doen en te blijven. Met u of met jij. Dat maakt geen verschil.



Ivo Mijland uit Oirschot is schrijver van het boek 'Orde Gevraagd!', waarin hij uitwerkt hoe je vanuit gezag in plaats van uit macht kunt werken met pubers.