Volledig scherm
Middelen als oxycodon moeten vanwege hun verslavende werking zoveel mogelijk worden gemeden. © Beeld Werkt

Zowel patiënten als artsen moeten weten wat risico's zijn van (verslavende) pijnstillers

OpinieNaar aanleiding van het verhaal 'Verslaafd aan een pijnstiller' (ED 15 juni) waarschuwen deskundigen prof. dr. Maarten van Kleef en prof. dr. Jan van Zundert in dit ingezonden artikel voor het voorschrijven van morfinepreparaten. Zij zijn werkzaam op de afdeling Anesthesiologie en Pijngeneeskunde van het Maastricht Universitair Medisch Centrum.

De moderne geneeskunde in Nederland, zowel de huisartsenzorg als de medisch-specialistische zorg, gaat uit van shared descision making. Dit betekent dat arts en patiënt samen de behandelstrategie uitzetten.

Patiënten dienen dan ook enigszins op de hoogte te zijn van de mogelijkheden van behandeling en de eventuele complicaties daarvan - die er helaas bijna altijd zijn. Door middel van dit verhaal hopen wij te kunnen bijdragen aan de informatiebehoefte en in de toekomst verhalen als dat van Dirk Habraken (ED 15 juni) zo veel als mogelijk te voorkomen.

Oxycodon (merknaam Oxycontin) is een voorbeeld van een sterk werkend morfinepreparaat dat verslavender lijkt te zijn dan andere morfinepreparaten. Hoewel het wetenschappelijk bewijs hiervan beperkt is - er is ons slechts één artikel bekend met indirect bewijs - heeft de verslavende werking geleid tot extreem gebruik van oxycodon in de VS. Dat terwijl in het verleden middelen als Fortral (Pentazocine) en Burgodin (Bezitramide) van de markt zijn gehaald omwille van het verslavende effect.

Verlengingsrecept

Desondanks wordt oxyxodon nog altijd voorgeschreven in de Nederlandse ziekenhuizen als postoperatieve pijnstiller. Dat is in die zin ook logisch, want sinds 2004 worden ziekenhuizen door de inspectie afgerekend op de mate van pijn die patiënten na de operatie ervaren. Sindsdien wordt het middel dan ook vaak (te) ruim voorgeschreven en meegegeven aan de patiënt in de fase na de operatie. Huisartsen geven het middel vervolgens weer door via een verlengingsrecept, als patiënten al uit het ziekenhuis ontslagen zijn.

Huisartsen en medisch specialisten schrijven oxycodon echter ook regelmatig als eerste middel voor bij acute of chronische pijn, die niet kanker gerelateerd is. Dat terwijl er geen wetenschappelijk bewijs bestaat dat morfinepreparaten op lange termijn dergelijke pijnklachten reduceren. Sterker nog: naast de verslaving en afhankelijkheid blijkt het zelfs zo te zijn dat langdurig gebruik van opioïden en met name kort- en sterkwerkende morfinepreparaten een algemene overgevoeligheid voor pijn geven. Normale prikkels worden dan zelfs als pijnprikkels ervaren. Dit fenomeen wordt 'centrale sensitisatie' genoemd en zien wij als pijnartsen regelmatig in de praktijk.

Sterk verslavend

Kortwerkende morfinepreparaten als Instanyl, Abstral en Oxynorm instant zijn echter wel effectief bij zogenoemde doorbraakpijn bij kanker - pijn die niet te beteugelen is. Voor dat gebruik zijn ze dan ook geregistreerd. Deze kort werkende opioïden worden vaak via het neusslijmvlies, als neusspray toegediend. Dat zorgt voor een snelle opname van het medicament met een duidelijk drug high effect, ofwel: het geeft een lekker gevoel. Een fenomeen dat sterk verslavend werkt.

Kort bij het einde van het leven zou dit geen probleem hoeven zijn, ware het niet dat het middel ook in toenemende mate wordt voorgeschreven bij chronische pijn die niet kanker gerelateerd is. Met desastreuze, verslavende gevolgen.

Het publiek dient te weten, net als huisartsen en medisch specialisten, dat er geen plaats is voor dergelijke kortwerkende opioïden in de behandeling van acute en chronische pijn. Deze middelen dienen alleen voorgeschreven te worden bij bepaalde vormen van kankerpijn.

Maandelijkse evaluatie

Morfinepreparaten werken sterk tegen postoperatieve pijn, kankerpijn en acute pijn. Huisartsen en medisch specialisten zien soms patiënten met heftige acute pijn bijvoorbeeld na een wervel-inzakking bij botontkalking. Onder bepaalde voorwaarden is het dan mogelijk om tijdelijk morfinepreparaten voor te schrijven aan deze patiënten. Indien een huisarts of medisch specialist toch morfine wil voorschrijven aan een patiënt met acute pijnklachten dan dient hij of zij te voldoen aan een aantal voorwaarden. Schrijf bij voorkeur geen morfine voor aan patiënten met voorgeschiedenis van verslaving en schrijf ook nooit kortwerkende morfinepreparaten tijdelijk voor -niet langer dan drie maanden. Zorg voor een maandelijkse evaluatie van het effect en de noodzaak van de pijnstiller. Voorkom oplopende doseringen (dosisescalatie) en één voorschrijver (liefst de huisarts), dus geen herhalingsrecepten via bijvoorbeeld de huisarts-assistent.

Potentieel verslavende morfinepreparaten, zoals oxycodon lijkt te zijn, moeten we zo veel als mogelijk zien te vermijden.

De minister van VWS Bruno Bruins heeft begin februari 2019 een brief gestuurd met aanbevelingen en activiteiten die ondernomen gaan worden vanwege het toenemend gebruik van morfinepreparaten en oxycodon. Er is een commissie benoemd die het verantwoord gebruik en het voorschrijven van morfinepreparaten gaat onderzoeken.