Volledig scherm
Door de Participatiewet komen mensen met een beperking lastiger aan werk. © DE GELDERLANDER

Participatiewet werkt niet: Kwetsbare mensen zijn slechter af

Auteur Henk van Rees woont in Oirschot en is voormalig FNV-bestuurder. Na vijf jaar is de conclusie dat de Participatiewet niet werkt. De wet moet anders en de sociale werkplaats moet terug.

Vijf jaar geleden werd de Participatiewet ingevoerd. Bedoeld om bijstandsgerechtigden, arbeidsgehandicapte jongeren en mensen in sociale werkplaatsen aan een gewone baan te helpen. Betere begeleiding, afspraken met werkgevers en subsidies waren de toverwoorden.

Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) heeft recentelijk een vernietigend rapport uitgebracht over de werking van de eerste vijf jaar van deze Participatiewet.

Voor bijstandsgerechtigden (440.000 in 2018) is de kans op werk niet of nauwelijks gestegen. Voor jonggehandicapten (zo'n 30.000) stegen de baankansen wat, maar hun inkomen en kansen op vast werk verslechterden juist. En voor de meest kwetsbare groep, die voorheen nog onderdak vond in de sociale werkplaatsen, is de kans op werk zelfs aanzienlijk gedaald. Als ze al werken is dat vaker in deeltijd en in hoogst onzekere banen.

Dus vijf jaar Participatiewet heeft nauwelijks geleid tot meer 'echte' banen voor deze grote kwetsbare groep. En dat in een periode van hoogconjunctuur, waarbij in veel sectoren sprake is van een schreeuwend personeelstekort. De gevolgen voor deze honderdduizenden kwetsbare mensen zullen helemaal dramatisch zijn wanneer we weer in een economisch dal terechtkomen.

In een eerste reactie op dit SCP-rapport kwam VVD-staatssecretaris Tamara van Ark met het voorstel om de 'verplichte tegenprestatie' in de bijstand verder aan te scherpen.

Negatief mensbeeld

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten heeft hiertegen al geprotesteerd, omdat zij vindt dat deze verplichting uitgaat van een negatief mensbeeld, veel geld kost en niet leidt tot een hogere uitstroom uit de bijstand. Ook het SCP geeft aan dat deze verplichting niet bijdraagt aan het vinden van werk.

VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff liet eerder ook al een proefballonnetje op om de bijstandsuitkeringsfraude harder aan te pakken. Dezelfde Dijkhoff die recentelijk probleemloos zijn salaris van 115.000 euro liet aanvullen met 37.000 euro wachtgeld, omdat hij vier maanden minister was geweest. En o ja, per ongeluk ontving hij ook nog 4900 euro reiskostenvergoeding, terwijl hij wel al een auto en chauffeur van de zaak (=VVD) had! Met twee maten meten noem ik dat. Gebrek aan moreel leiderschap.

Hoe moet het nu verder? Het SCP pleit voor een eenvoudiger systeem. Ook is meer kennis van de doelgroepen en maatwerk geboden. Rekening moet worden gehouden met lichamelijke en geestelijke problemen, sociale beperkingen of gebrek aan de door de werkgevers gevraagde competenties, waardoor een fors deel van de betreffende groep ook op korte termijn niet in staat is tot regulier werk. Ook wijst het SCP op de negatieve effecten van de mega-bezuiniging van 1,7 miljard euro.

Hoog tijd, lijkt mij, voor een herbezinning door de politiek. Zo veel mogelijk participeren in de samenleving via een reguliere baan is en blijft een goed streven. Vijf jaar Participatiewet laat echter ook zien dat het voor een behoorlijke groep kwetsbare mensen met grote lichamelijke en/of geestelijke beperkingen niet gegeven is om in een gewone werksetting te functioneren. Dit wordt nog versterkt doordat de eisen aan werknemers steeds zwaarder worden. Tegen deze achtergrond was het een volstrekt verkeerd besluit om de sociale werkplaatsen te sluiten. Den Haag doet er verstandig aan om hierop terug te komen.

Ik kan me helemaal vinden in het pleidooi van de FNV om te komen tot sociale werkplaatsen nieuwe stijl. Waar mensen met een beperking begeleiding en opleiding kunnen krijgen en regulier werk doen bij een werkgever. En als dat werk er (even) niet is, dat ze dan kunnen terugvallen op het vangnet van de sociale werkplaats.

Moeizaam

Maar ook een indringend appel op de werkgevers blijft geboden. Slechts een derde van alle werkgevers plaatst mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Uit eigen ervaring als CAO-onderhandelaar weet ik hoe moeizaam het vaak is om met werkgevers afspraken te maken over het inzetten van bijvoorbeeld jonggehandicapten. Hoezo maatschappelijk verantwoord ondernemen? Natuurlijk kost het inzetten van een beperkt inzetbaar iemand vaak extra geld, tijd en intensieve begeleiding.

Werkgevers zouden hun creativiteit ook kunnen aanwenden om nieuwe, eenvoudiger banen te creëren. Door bijvoorbeeld bepaalde taken af te splitsen van functies en opnieuw samen te stellen. Het mes snijdt dan aan twee kanten, je helpt mensen die nu aan de kant staan en je ontlast de huidige werknemers.

Het kabinet is aan zet om de Participatiewet fors aan te passen en meer geld beschikbaar te stellen om de sociale werkplaatsen weer op te tuigen. Aan de slag ten behoeve van een half miljoen kwetsbare mensen.