Minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken bekeek op het hoofdkantoor van de ANWB de wereldkaart waarop te zien was waar Nederlanders gestrand waren door de coronacrisis. Volgens de Rekenkamer is de rol van het ministerie bij het terughalen van Nederlanders in nood vaak niet duidelijk.
Volledig scherm
Minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken bekeek op het hoofdkantoor van de ANWB de wereldkaart waarop te zien was waar Nederlanders gestrand waren door de coronacrisis. Volgens de Rekenkamer is de rol van het ministerie bij het terughalen van Nederlanders in nood vaak niet duidelijk. © Guus Schoonewille

Rekenkamer ziet willekeur bij reisadviezen: ‘Niet te volgen’

De reisadviezen van het ministerie van Buitenlandse Zaken zijn niet consequent, stelt de Algemene Rekenkamer. In het ene land leiden gevaar voor aanslagen of ontvoering tot een negatief reisadvies, terwijl dat bij andere landen tot minder strenge adviezen leidt. Ook wegen de adviezen wegens extreme weersomstandigheden of gezondheidsrisico’s niet altijd op dezelfde manier mee. Bij een verslechtering in een land wordt de toelichting niet binnen 24 uur aangepast – zoals het doel is – maar dat gebeurt gemiddeld pas zeven dagen later.

De Algemene Rekenkamer, die de uitgaven van de overheid controleert, deed voor Verantwoordingsdag onderzoek naar de reisadviezen voor twintig landen. De adviezen zijn belangrijk, omdat een ‘oranje’ (alleen noodzakelijke reizen) of ‘rood’ (niet reizen) advies betekent dat reisorganisaties hun reizen naar een land annuleren, hun klanten repatriëren en reizigers met een annuleringsverzekering doorgaans hun geld kunnen terugkrijgen. Omgekeerd keren verzekeraars niet meer uit als een reiziger naar een land met een negatief reisadvies vertrekt.

Populair

De adviezen worden per maand door zo’n 210.000 mensen opgezocht. Sinds de coronacrisis – voor de hele wereld geldt nu een ‘oranje’ reisadvies – is de populariteit enorm gestegen, meldde het ministerie gisteren nog. Sinds 1 januari werden ze 19,5 miljoen keer geraadpleegd (vorig jaar was dat 3,25 miljoen keer voor het hele jaar). Juist daarom wilde de Rekenkamer onder de loep nemen hoe de adviezen tot stand komen.

Dat bleek moeilijk, omdat in de dossiers van de landen inhoudelijke informatie ontbreekt. Als het ministerie informatie krijgt van een ambassade in een land, is die informatie ‘niet terug te vinden in het dossier’. Hoe minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken de keuze maakt en motiveert is volgens de Rekenkamer ‘niet te volgen’.

Een voorbeeld van een reisadvies met kleurcodes. Dit reisadvies voor Italië van begin maart, laat zien dat het coronavirus toen in het noorden van het land rondwaarde. Inmiddels geldt voor heel het land en de rest van de wereld een ‘oranje’ reisadvies.
Volledig scherm
Een voorbeeld van een reisadvies met kleurcodes. Dit reisadvies voor Italië van begin maart, laat zien dat het coronavirus toen in het noorden van het land rondwaarde. Inmiddels geldt voor heel het land en de rest van de wereld een ‘oranje’ reisadvies. © Ministerie van Buitenlandse Zaken

Het adviescollege van het kabinet ziet bij de totstandkoming van reisadviezen willekeur. Zo leidt een actieve vulkaan in Indonesië tot een rood reisadvies, in Guatemala geeft het ministerie daarvoor een oranje reisadvies en in Japan blijft het reisadvies groen. Een uitbraak van mazelen wordt bij Madagaskar wel meegenomen in het advies en in Brazilië, dat in de top 3 van landen met het mazelenvirus staat, niet.

Niet gewaarschuwd voor tyfoon

Ook kan het volgens de Rekenkamer zo zijn dat een reisadvies ‘groen’ (geen bijzonderheden) blijft terwijl er wel degelijk risico’s zijn. Zo was het bij de Nederlandse ambassade in Japen ‘niet duidelijk dat voor een tyfoon gewaarschuwd moest worden’. Het reisadvies werd niet aangepast, terwijl dat volgens de Rekenkamer wel had gemoeten. ,,De kans bestaat dat reizigers hun reis afstemmen op deze onjuiste conclusie”, zo waarschuwt de adviesraad.

Die zet ook vraagtekens bij de systematiek van de reisadviezen. Nu is het zo dat de kleur van het land wordt bepaald aan de hand van de toelichtende tekst van het reisadvies. Dat leidt er volgens de Rekenkamer toe dat het ene land bij een alarmerende tekst de kleurcode ‘oranje’ krijgt, terwijl een ander land de kleur ‘geel’ (opletten) krijgt. De Rekenkamer adviseert minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken om de kleuren leidend te maken in plaats van de tekst. Dat is hij echter niet van plan. Hij stelt dat de tekst ‘altijd leidend’ is.

Rol ministerie bij evacuatie

Volgens de Rekenkamer is de rol van het ministerie bij het terughalen van Nederlanders in nood vaak niet duidelijk. Bij een negatief reisadvies kunnen Nederlanders worden teruggehaald, maar de reisorganisaties of reizigers zelf draaien dan nog op voor de kosten. Vaak kunnen die kosten geclaimd worden bij het Calamiteitenfonds. Maar, zo merkt de Rekenkamer op, ook het ministerie kan Nederlanders zelf in veiligheid brengen via een evacuatie. ,,Het is voor reisorganisaties en reizigers niet altijd duidelijk wanneer dat het geval is.”

Elf systemen, één volledig goedgekeurd
De Rekenkamer kraakt ook harde noten over de beveiliging van informatie die van en naar het ministerie van Buitenlandse Zaken gaat. Het gaat bijvoorbeeld over uitwisseling van informatie tussen de Navo en de Europese Unie. Daarvoor maakt het ministerie gebruik van elf systemen, waarvan er maar één volledig is goedgekeurd. Hierdoor is digitale verstoring, diefstal en lekken van staatsgeheime informatie een risico. De Rekenkamer neemt het minister Blok kwalijk dat hij aan de Kamer een rooskleuriger beeld voorspiegelt, door te stellen dat er voor een aantal informatiesystemen een tijdelijke accreditatie is geregeld en voor de andere aan een afronding van dat proces wordt gewerkt. Volgens de Rekenkamer is dat niet zo. Voor vijf van de elf systemen is er nog steeds geen geldige goedkeuring. ,,Het erg positieve beeld dat de minister aan de Kamer schetst is illustratief voor het gebrek aan erkenning van het belang van goede informatiebeveiliging.”